از آنجا که مهم‌ترین ویژگی‌ نهج البلاغه بلاغت است، بررسی آیین‌های سخندانی علوی نیز اهمیت پیدا می‌کند. همچنین، یکی از شیوه‌های مهم ابن ابی الحدید در شرح این کتاب بزرگ منهج بلاغی است. نگارنده در این مقاله سعی دارد نیم‌نگاهی به برخی از این آیین‌ها و الگوهای ادبی بلاغی نهج البلاغه از زبان شرح ابن ابی الحدید بیاندازد.

کلید واژه‌ها:نهج البلاغه، شرح ابن ابی الحدید، بلاغت، آیین سخنوری، عادت عرب.

درآمد

ابن ابی الحدید و شرح نهج البلاغه

وی أبوحامد عبدالحمید بن هبةالله بن محمد بن محمد بن الحسین بن أبی الحدید، عز الدین مدائنی معتزلی، دانشمند، فقیه، نویسندة متبحر، شاعر نیکوسرا و متکلم جدلی است که از فحول علما و نوابغ تاریخ‌نگاران در عصر چهارم عباسی، یعنی روزگار طلایی شکوفایی علم و ادب به شمار مي‌رود.

در اوایل ماه ذو الحجة سال ٥٨٦ ق، در مداين دیده به جهان گشوده،[١] در همان جا رشد یافت و از اساتید آن سرزمین بهره برد.[٢] در پی حمله هولاکو به بغداد در سال ٦٥٥ ق، محکوم به اعدام شد،[٣] ولی به شفاعت ابن العلقمی وزیر و وساطت خواجه نصیرالدین طوسی از مرگ رهید. با این همه، پس از مدت کوتاهی در بغداد درگذشت.[٤] از او آثار متعددی در زمینه‌های مختلف به جا مانده‌است که مهم‌ترین آن به قرار زیر است: شرح نهج البلاغة، الفلك الدائر علی المثل السائر، نظم «فصیح»ثعلب، القصائد السبع

[١]. برای تفصیل بیشتر در این باره ر.ک: التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، ج٢، ص٩٦ ـ ١٠٣؛ التفسیر و المفسرون، ج١، ص١٨٧ ـ ١٩٥.

[٢]. تفسیر العیاشی، ج١، ص٥٢.

[٣]. معجم‌ رجال الحدیث، ج٦،‌ ص٩٦ ـ ٩٨.

[٤]. همان، ج١٣، ص٣٥ ـ ٣٦.