در تحقيق آیة‌الله سبحاني دربارۀ زيارت عاشورا، طريق شيخ به محمد بن اسماعيل، همين سه طريق بيان شده است[٤] و درباره‌ این‌که زيارت عاشورا قطعاً در كتاب حج محمد بن اسماعيل مي‌تواند باشد يا نه، چيزي بيان نشده است. همان‌طور كه از عبارت الفهرست هم معلوم است، محمد بن اسماعيل كتب گوناگوني داشته و شيخ طوسي تنها طريقش را به كتاب حج او بيان كرده است؛ در حالي كه ممكن است اين زيارت در كتاب حج وي نباشد. بنابراین، باید در دو صورت، طریق شیخ به محمد بن اسماعیل را بررسی کنیم:

فرض اول، در حالتی که زیارت عاشورا در کتاب حج محمد بن اسماعیل باشد؛

فرض دوم، در حالتی که زیارت عاشورا در کتاب حج وی نباشد.

بررسی فرض اول

برخی از شواهد این فرض را تقویت می‌کند:

اول، ممکن است آنچه كه از كتب محمد بن اسماعيل بن بزيع در دست شيخ بوده است، همان كتاب حج باشد؛ چرا که نجاشي در معرفي او فقط نام همين كتاب را مي‌برد و در دو طريق از سه طريق شيخ نيز فقط نام همين كتاب برده شده است.

دوم، روش كساني كه كتب حديثي را مي‌نوشته‌اند، اين طور بوده كه روايات باب زيارات را در کتاب حج مي‌آورده‌اند[٥]. نصر الله شبستری نیز به این نکته توجه داشته است و این احتمال را قوی می‌داند؛ هرچند که فرض دوم را نیز بررسی کرده است. بنابراین، شايد بتوان اين احتمال را قوی دانست كه زيارت عاشورا در كتاب حج محمد بن اسماعيل بوده است و طريق شيخ نيز به اين روايت، همان طريق موجود در كتاب الفهرست باشد. ما نيز يكي از آن سه طريق را در اين مقاله بررسي خواهيم كرد؛ چرا که اگر يكي از آنها اثبات شود، نيازي به دو طريق ديگر نخواهد بود.

[١]. مصباح المتهجد، ص٥٣٦.

[٢]. جهت مطالعه در اين زمينه ر.ک: بحارالانوار، ج‌١٠١، ص٣٠٠ ـ ٣٠٣.

[٣]. مصباح المتهجد، ص‌٥٣٩ ـ ٥٤٢.

[٤]. با اين همه، علامه مجلسي در كتاب زاد المعاد، ص‌٣٧٣ و تحفة الزائر اين را گفته است و همين باعث شده كه بسياري از كساني كه در اين باره چيزي نوشته‌اند، به ايشان اشكال بگيرند. براي مطالعه بيشتر ر.ک: شفاء الصدور، ص‌٥٥ ـ ٥٧ و الاخبار الدخيلة، ج١، ص٢٥٤.

[٥]. ر.ک: الاخبار الدخيلة، ج١، ص٢٥٣ـ٢٥٤.