بنا بر آنچه كه مطرح شد، زيارت عاشورا چهار طريق دارد كه دو طريق آن در كامل الزيارات ابن قولويه و دو طريق آن در مصباح المتهجد شيخ طوسي نقل شده است.

طرق ابن قولويه به دليل این‌که در هر دو آنها محمد بن موسي الهمداني وجود دارد، ضعيف است.[٢]

در طرق شیخ طوسی طریق سوم ـ كه محمد بن خالد الطيالسي از صفوان بن مهران نقل كرده بود ـ اشكالي وجود ندارد. (البته بنابراین فرض كه ترضي را براي اثبات وثاقت احمد بن محمد بن يحيي العطار كافي بدانيم[٣] و توثيق عام درباره محمد بن خالد الطيالسي را بپذيريم).[٤] اما نکته‌ای که در اینجا شایان ذکر است، اینکه در این طریق متن حدیث نقل نشده، بلکه گفته شده است صفوان همان روایتی را که علقمه نقل کرده بود خواند.

اما طريق شيخ به قسمت اول روایت ـ درباره ثواب زيارت امام حسين٧ در روز عاشوراست ـ به دليل حضور عقبة ابن قيس بن سمعان و عدم سازگاري آنچه در رجال شيخ آمده با آنچه در اين روايت ذكر شده است و حضور صالح بن عقبه در اين طريق، ضعيف به نظر مي‌رسد.

اما در طريق دوم شيخ، حضور صالح بن عقبه ضرري نمي‌رساند؛ زيرا روايت را صالح بن عقبه و سيف بن عميره با هم نقل كرده‌اند. بنابراین، در اين طريق اگر آنچه را درباره علقمه گفته شد، توثيق بدانيم و در صورت صحيح بودن طريق شيخ به محمد بن اسماعيل، اين طريق بي‌اشكال خواهد بود.

بررسي نسخه‌هاي زيارت عاشورا

در پايان اين مقاله، براي تكميل تحقيق خود، به بررسي چند مورد از نسخه‌هاي زيارت عاشورا خواهم پرداخت. در بين بررسي نسخه‌هاي زيارت عاشورا متوجه شدم كه برخي از آنها قسمتي از اين زيارت را به گونه‌اي ديگر نقل كرده‌اند. از همين روي، تصميم گرفتم اين نسخه‌ها را بيشتر بررسي كرده تا به اين حقيقت پي ببرم كه آيا اين تغيير نشانه وقوع تحريفي در اين زيارت است يا این‌که به سبب تقيه انجام شده است. از اين روي، در ادامه به معرفي اين نسخه‌ها و سپس به تحليلي مختصر دربارة آنها خواهم پرداخت. اصل اين نسخه‌ها به پايان مقاله پيوست شده است.

[١]. رجال الطوسي، ص٣٨٦، اصحاب امام رضا٧، ش٦.

[٢]. رجال النجاشي، ج٢، ص٢١٤، ش٨٩٤.

[٣]. جهت مطالعه بيشتر ر.ک: رسائل و مقالات، ص٤١٩ ـ ٤٢٠؛ شفاء الصدور، ص٥٠.

[٤]. رجال الطوسي، ص١٣٢، ش٧٤.