علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٧٠ - پژوهشی در اسناد و نسخههای زیارت عاشورا
نسخۀ شماره ١: نسخۀ مختصر مصباح المتهجد، شماره ٥٠٥ موجود در كتابخانه آيةالله مرعشي نجفي. روي برگ اول تملكي بينام به تاريخ رمضان ٩٤٥ در كاشان.
در متن اين نسخه، در قسمت مورد نظر، به جاي آنکه چهار نفر مجهول مورد لعن قرار گيرند،[١] نام افرادي مثل انس بن انس، ابن خولي، شيث بن ربعي و عمرو بن حجاج ذكر شده است. البته مصحح در حاشيه عبارت مشهور را ذكر كرده است. هر چند كه معلوم نيست كه نسخه در چه تاريخي نوشته شده است و در چه تاريخي تصحيح شده است. در هر حال، خط و كاغذ به كار رفته در اين نسخه نشان از آن دارد كه نسخه خيلي هم قديمي نيست و شايد متعلق به حدود قرن دهم باشد. با توجه به اين نكته و اینکه شهر كاشان عمدتاً شهري شيعه نشين بوده است، آن هم پس از قرن دهم، احتمالاً شرايط تقيه كمتر براي اين كاتب وجود داشته است. بنابراین، ميتوان اين احتمال را مطرح كرد كه كاتب نسخه اين طور فكر ميكرده است.[٢]هر چند همه اینها احتمال است و حالتهاي مخالفي نيز براي آن ممكن است.
نسخه شمارۀ ٢: نسخۀ مصباح المتهجد، شمارۀ ١١٠٢٣ موجود در كتابخانه آیةالله مرعشي نجفي. كاتب در سال ١٠٦٢ آن را نوشته است. محل كتابت روستاي تومان مشكين از توابع شهرستان اهر بوده است.
اين نسخه نسخه نفيسي است و در حاشيه تصحيح شده است. حاشيه نويسيهاي بسياري به خط علما دارد. بنا بر نقل كاتب از روي خط ملا عبدالله توني نوشته شده است و آن نيز با چند واسطه به مصنف ميرسد.
در حواشي اين نسخه، عباراتي نوشته شده است كه مؤيد مطلب گفته شده در مورد قبلي است. مصحح در بين متن براي اول و ثاني و ثالث مصاديقي را مشخص كرده است. از آن گذشته در حاشيه نيز براي تأييد حرف خود به بيان نظر سيد بن طاووس در كتاب مصباح الزائر پرداخته است. اين موارد، به علاوه اين نكته كه نسخه در قرن يازدهم و در ايران ( در شرايطي كه تقيه كمتر مطرح بوده است) نوشته شده و انگيزه كمتري براي كاتب بوده است كه چنين تعيين مصداقي را از روي تقيه انجام دهد، به ما اين نكته را ميفهماند كه شايد برخي از گذشتگان ما اين گونه فكر ميكردهاند.
نسخۀ شمارۀ ٣: نسخۀ مصباح المتهجد، شماره ٢٥٣ موجود در كتابخانه آیةالله مرعشي نجفي. اين نسخه قديم و نفيس و خط آن نسخ است. در حاشيه تصحيح شده است. ابتدا و انتهاي آن افتاده است.
در اين نسخه نيز، مثل موارد قبلي، در حاشيه براي اول و ثاني و ثالث تعيين مصداق شده است. البته با صرف نظر از اینکه اين مصاديق با مصداقهاي قبلي فرق ميكند، نسخه نيز با توجه به خط و برگههايش به ظاهر متعلق به پيش از سده دهم و احتمال تقيه در آن بيشتر مطرح است.
نسخۀ شمارۀ ٤: نسخۀ مصباح المتهجد، شماره ٦٧١٦ موجود در كتابخانه آیةالله مرعشي نجفي. اصل اين نسخه از سده نهم است، ولي بسياري از افتادگيهاي آن به خطوط و تاریخهاي مختلف تكميل شده است.
[١]. همان، ص٢٦١، ش٦٢٦.
[٢]. روي محمد بن اسماعيل بن بزيع، عن صالح بن عقبه، عن ابيه، عن ابيجعفر٧:...