از پيامبر خدا شنيدم كه مى‌فرمود: «خداوند، مخلوقاتش را در تاريكى آفريد و نور خود را بر آنها تاباند. هر كس از آن نور برخوردار شد، هدايت گرديد و هر كس آن را گم كرد، گم‌راه شد. به اين جهت مى‌گويم: قلم تقدير، بر اساس علم خدا رقم خورده است».

از سُراقة بن مالك نقل شده است كه مى‌گويد:

قُلتُ لِرَسولِ الله٦: أَنَعمَلُ عَلى ما قَد جَفَّ بِهِ القَلَمُ و جَرَت بِهِ المَقادِيرُ أو لِأمرٍ مُستَقبَلٍ؟ قال: «يَا سُرَاقَةُ! اِعمَل لِمَا جَفَّ بِهِ القَلَمُ وَ جَرَت بِهِ المَقادِيرُ، فَإِنَّ كُلّا ًمُيَسَّرٌ»؛[٥]

به پيامبر خدا گفتم: آيا بر اساس آنچه قلمِ تقدير رقم زده و مقدّراتْ بر آن جارى شده، كارى مى‌كنيم و يا بر اساس [تصميم] آينده؟ فرمود: «اى سُراقه، بر اساس آنچه قلمِ تقدير رقم زده، و مقدّراتْ جارى شده، كار كن؛ چ٠را كه حقّاً همه مهيّا شده‌اند (براى آنچه به خاطرش آفريده شده‌اند)».

و نيز در كتاب علل الشرا‌يع آمده است:

هبط جبرئيل٧ على رسول الله٦ و قال: يا مُحَمَّدُ، وَيلٌ لِوُلدِكَ مِن وُلدِ العَبّاسِ. فَخَرَجَ النَّبِيُّ٦ إلَى العَبّاسِ فَقالَ: يا عَمُّ! وَيلٌ لِوُلدي مِن وُلدِكَ! فَقالَ: يا رَسولَ اللَّـهِ! أفَأَجُبُّ نَفسي؟ قال: «جَفَّ القَلَمُ بِمَا فِيهِ»؛[٦]

جبرئيل٧ بر پيامبر٦ نازل شد و گفت: اى محمّد، واى به حال فرزندانت از دستِ فرزندانِ عباس! پس پيامبر٦ نزد عبّاس رفت و به او فرمود: عمو، واى به حال فرزندانِ من از دستِ فرزندانت! عبّاس گفت: اى پيامبر خدا، آيا خودم را عقيم كنم؟ پيامبر٦ فرمود: «قلم تقدير، بر اين كار، رقم خورده است».

دسته دوم، احاديثى هستند كه دلالت دارند بر این‌که عدّه‌اى از مردم، براى بهشتْ آفريده شده‌اند و عدّه‌اى براى دوزخ و هر يك تنها توانايى كارى را دارند كه براى آن آفريده شده‌اند؛ بدين معنا كه بهشتيان، توفيق انجام دادن اعمالى را پيدا مى‌كنند كه آنها را به بهشت مى‌بَرد و دوزخيان، موفّق به كارهايى مى‌شوند كه آنها را مستحقّ آتش دوزخ مى‌گردانَد.

عمران بن حصين، روايت كرده است:

قيلَ: يا رسول الله! أعُلِمَ أهلُ الجنّة من أهلِ النارِ؟ فَقالَ: «نَعَم». قيلَ: فَفيمَ يَعمَلُ العامِلون؟ قالَ: «كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ»؛[٧]

گفته شد: اى پيامبر خدا، آيا بهشتيان از جهنميان، بازشناخته شده‌اند؟ پيامبر٦ فرمود: «آرى». گفته شد: عمل كنندگان، بر چه اساسى عمل مى‌كنند؟ فرمود: «هر كس براى آنچه به خاطرش آفريده شده، مُهيّاست».

[٥]. المعجم الكبير، ج٧، ص١٢٨، ح٦٥٨٨.

[٦]. ر.ك: علل الشرائع، ج٢، ص٣٤٨، ح٧.

[٧]. صحيح مسلم، ج٨، ص٢٠٤١، ح٢٦٤٩.