معاريض جمع مِعراض به معناي وسيله تعريض و کنايه است؛ به اين صورت که امام معصوم نتواند آزادانه سخن بگويد، يعني به خاطر تقيه و حفظ جان خود يا شنونده، نتواند فتواي واقعي خود را با شيعيان در ميان بگذارد، گه‌گاه به مسائل جنبي مي‌پردازد و توضيح‌هاي غير‌ضروري بر فتواي غير واقعي خود مي‌افزايد تا موقعيت تقيه‌آميز خود را براي سؤال کننده و يا هر کس که حديث را از دست اين راوي دريافت مي‌کند، روشن کرده باشد.[١]

بهبودي در بحث اصحاب اجماع و خصوصاً مقاله «طلوع و غروب اصحاب اجماع» روشن کرده است که فراوان بوده‌اند افراد معمولي که به خدمت امام خود مي‌رسيدند و پاسخ مسائل مورد نیاز خود را دريافت مي‌کردند، ولي در مراجعت بايد اين حديث را به يک تن از اين اصحاب اجماع ـ که در دسترس بوده‌اند ـ عرضه مي‌کردند تا اگر فتواي صادر شده تقيه‌آميز بوده، به آن عمل نکنند.[٢]

به علاوه، لازمه تشخيص معاريض در احاديث، توجه به معيارهاي متني است که بهبودي در اين زمينه مثال‌هاي متعددي طرح مي‌کند؛ زيرا معاريض سابقه چنداني ندارد و اصول آن بايد از نمونه‌ها ريشه‌یابي شود. او در اين‌باره روايت‌هايي را مطرح مي‌کند که حاوي فتواهاي تقيه‌آميز ابو‌عبد‌الله الصادق٧، ابوجعفر الباقر٧ و يا ابو‌الحسن الرضا٧ است. به نظر او حديثي که دچار تعريض است، از حجيت و اعتبار ساقط، بل روايت‌هايي که حکم خلاف آن را شامل مي‌شود، بر ساير احاديث حکومت دارد. بهبودي در اين فصل از کتاب علل الحديث بيش از پنجاه حديث را ـ که با سند صحيح روايت شده ـ آورده است و آنها را به خاطر انواع تعريضي که داشته‌اند، صحيح نمي‌داند. روش او را در اين بخش مي‌توان به موارد زير تقسيم کرد:

١. طرح مسائل بي‌ربط

بهبودي مي‌گويد در برخي روايات امامان ضمن صدور فتوا، مسائل بي‌ارتباط با موضوع سخن را طرح کرده‌اند؛ براي نمونه حديثي آورده است با سند صحيح که از امام صادق٧ سؤال مي‌شود آيا موقع وضو گرفتن بايد تمام سر مسح شود؟ و آن حضرت پاسخ مي‌دهد:

گويا من هم اکنون مي‌نگرم که پدرم روي چين و شکن گردنش دست مي‌کشد و آن را مسح مي‌کند.

اين متن با همين عبارت، با سند صحيح در چند روايت درج شده است، ولي ملاحظه مي‌کنيم که امام صادق٧ نمي‌گويد پدرم موقع وضو گرفتن آب وضو يا آب غسل را به چين و شکن گردنش مي‌رسانيد؛ با آن که گردن حتي به فتواي اهل سنت جزء سر نيست تا موقع وضو گرفتن مسح آن لازم باشد.[٣]

همچنين است روايتي که در آن از امام صادق٧ مي‌پرسند اگر شراب تخميري بر زمين بريزد و به لباس من ترشح شود، مي‌توانم با آن لباس نماز بخوانم يا بايد آن را تطهير کنم و امام صادق٧ مي‌گويد:

[١]. همان، ص٩ـ١٠. او با بررسي چنين روايت‌هايي در بحار الانوار به اين نتيجه دست يافته است که همين مسائل به نقل از کتبي مانند المناقب شهر‌آشوب، الارشاد مفيد و احتجاج طبرسي به راوي ديگري نسبت داده شده است.

[٢]. همان، ص١١ ـ ١٢. براي نمونه روايتي در التهذيب، ج٨، ص‌٤٠ آمده که درباره طلاق و پرداخت متعه است.

[٣]. همان؛ براي شرح مفصل مطلب ر.ک: کيهان فرهنگي، سال ٥، ش ٤، ٤٧ص.