ابن ابی الحدید در شرح سخن امام: «لقد تقمصها فلان» از خطبه شقشقیه، ضمن تفسیر ضمیر «ها»
به خلافت، دلیل عدم تصریح علی٧ به اسم به جای ضمیر، آن را از انواع علم بیان می‌داند و
چنین می‌گوید:

قوله: لقد تقمصها، أیْ جعلها کالقمیص مشتملة عليه، والضمير للخلافة، ولم يذكرها للعلم بها كقوله سبحانه: Gحَتَّى‌ تَوَارَتْ بِالْحِجَابِF، و... .[١]

همچنین در شرح قول حضرت: «أصاب خیرها» می‌خوانیم:

أیْ خیر الولایة، و جاء بضميرها و لم يجرِ ذكرها لعادة العرب في مثال ذلك...[٢]

و سپس آیه پیش گفته را شاهد می‌آورد.

و آن، این است که خطیب وقتی چیزی مشخص باشد به جای آوردن آن به اسم، ابتداءاً ضمیر می‌آورد، بی‌آن‌که پیشینه‌ای برای آوردن نامش باشد.

١٧. اخبار در ظاهر و امر در معنا

از دیگر تصرفات هنرمندانه خطیب در لفظ، آوردن اخبار در جایگاه امر است، و سخن بنیان‌گذار
فصاحت قریش افصح العرب، خالی از این امر نیست، در شرح قول امام: «و إنما ينظر المؤمن...» می‌خوانیم:

قوله: ...، إخبار في الصورة و أمر في المعنى، أيْ لينظر المؤمن إلى الدنيا بعين الاعتبار... .[٣]

نمونه‌هایی از آیین بلاغت و سخندانی امیر بیان از زبان شارح نهج البلاغه ذکر شد، و البته موارد بی‌شمار دیگری چون تقسیم[٤]، و اقتباس از کلام خدا و رسول در کلام امام[٥]، و حسن ابتداء و تخلص و انتهاء، و حسن تعلیل، و ... ، که در نهج البلاغه و دیگر منابع کلام علی٧ می‌توان یافت، خواه بر لسان شارح معتزلی جاری شده باشد یا نه.

پس از این اندک، درباره آیین سخندانی از دستور سخن نهج البلاغه و امام و پیشوای ارباب صنعت بدیع علي٧ گذشت، به قسم دوم از آن که سخن گفتن مطابق عرف و عادت عرب باشد، می‌رسیم.

[١]. نهج البلاغه، خ٢٣٨.

[٢]. شرح نهج البلاغه، ج١٣، خ٢٣٨، ص١٢٧.

[٣]. نهج البلاغه، خ١.

[٤]. شرح نهج البلاغه، ج١، خ١، ص٩٨.

[٥]. همچنین ر.ك: همان، خ٢، ص١٤٢.