علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٣ - رمزگشایی حدیثی علامه طباطبايی برای ورود به عالم ذر
Gوَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَن تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذَا غَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا إِنَّـمَا أَشْرَكَ آ بَاؤُنَا مِن قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِن بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمـُبْطِلُونَF؛[١]
به [خاطر بسپار] زمانی را که پروردگارت از پشت و صلب و فرزندان آدم ذریه آنها را برگرفت و آنها را گواه بر خویشتن ساخت [و فرمود:] «آیا من پروردگار شما نيستم»؟ گفتند: «آری، گواهی میدهیم». [مبادا] روز رستاخیز بگویید: ما از این غافل بودیم [و از پیمان فطری توحید بیخبر ماندیم] یا بگویید ما از این غافل بودیم [و از پیمان فطری توحید بیخبر ماندیم] یا بگویید پدرانمان پیش از ما مشرک بودند، ما هم فرزندانی بعد از آنها بودیم [و چارهای جز پیروی از آنان نداشتیم]. آیا ما را به آنچه باطلگرایان انجام دادند، مجازات میکنی؟
البته بنا بر نقل برخی از مفسران، آیۀ دیگری هم دربارۀ «عالم ذر» وجود دارد که چنین است:
Gأَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌ مُّبِينٌF؛[٢]
ای فرزندان آدم، آیا من با شما عهدی نبستم که شیطان را عبادت نکنید؟ همانا او دشمن شیطان است.
آیات یاد شده مسألۀ «توحید فطری» را مطرح کرده[٣] و بر این نکته دلالت دارند که انسان در موطن خاصی شاهد وحدانیت حق بوده و ربوبیت خدا و عبودیت خود را مشاهده کرده است؛ به گونهای که با توجه به آن، مجالی برای غفلت و نسیان نیست و در این نشئه چند مسأله رخ داد:
١. دیدن حقیقت خود از سوي انسان؛
٢. شهود ربوبیت الهی و عبودیت انسان در برابر خداوند؛
٣. عهد و میثاق خداوند با انسان در آن موطن شهودی؛
٤. گیرندۀ میثاق خداست و دهندۀ میثاق انسان بوده و شاهد این میثاق نیز خود انسان است؛ گر چه بعضی محققان شاهد را ملائکه گرفتهاند.[٤]
دیدگاههایی که به دنبال این آیه پیدا شدهاند، دو گونة متفاوت است؛ یکی مربوط به علامه طباطبایی است ـ که به تفصیل دربارة آن بحث میشود ـ و دیدگاه دیگر مربوط به غیر علامه است. گفتنی است چون هدف از اين نوشتار، نقد اندیشۀ علامه طباطبایی و استناد حدیثی ایشان است، از وارد شدن به جزئیات پرهیز نموده و در لابهلای نوشتار، به بعضی از سؤالات پاسخ داده خواهد شد.
ديدگاه اول. نظریۀ دنیای پیشین
طبق این دیدگاه، مقصود از آیه این است که فرزندان آدم تا واپسین فرد بشر (تا پایان دنیا) به صورت ذرات کوچکی از پشت آدم خارج شدهاند و به تعبیر برخی روایات، این ذرات از گل آدم بیرون آمده و
[١].نهجالبلاغه، خطبۀ اول.
[٢]. سورۀ اعراف، آیۀ ١٧٢ ـ ١٧٣.
[٣]. سورۀ یس، آیۀ ٦٠.
[٤].تفسیر نمونه، ج٧، ص٤.