خِيَارُ خِصَالِ النِّسَاءِ شِرَارُ خِصَالِ الرِّجَالِ: الزَّهْوُ وَ الْجـُبْنُ وَ الْبُخْلُ، فَإِذَا كَانَتِ الْـمَرْأَةُ مَزْهُوَّةً لَمْ تُمَكِّنْ مِنْ نَفْسِهَا، وَ إِذَا كَانَتْ بَخِيلَةً حَفِظَتْ مَالَهَا وَ مَالَ بَعْلِهَا، وَ إِذَا كَانَتْ جَبَانَةً فَرِقَتْ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ يَعْرِضُ لَهَا؛[١]

بهترين خصلت‌های زنان، بدترين خصلت‌های مردان باشد: تکبر کردن، و بد دلي کردن و بخيلي کردن. پس چون باشد زن تکبر کرده، تمکين ندهد از نفس خود، و چون باشد بخيله، نگه‌دارد مال خود را و مال شوهر خود را و چون باشد، بد دل شده، ترسد از هر چيزي که رو آورد و ظاهر شود او را.[٢]

١. منابع و تفاوت‌هاي حديث

اين حديث، جز نهج البلاغه، در چهار منبع کهن آمده است و گردآورندگان اسناد نهج البلاغه نيز بيش از آن را معرفي نکرده‌اند.[٣] اين چهار منبع عبارت‌اند از:

١. ربيع الابرار زمخشري، اين حديث در آن، مطابق نهج البلاغه و بي هيچ توضيحي آمده است.[٤]

٢. روضة الواعظين فتال نيشابوري، در اين کتاب نيز اين حديث به همان صورت نهج البلاغه آمده است؛ تنها با دو تفاوت مختصر: نخست، آن که به جاي «فَإِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مَزْهُوَّةً»، «فَإِن كَانَتِ الْمَرْأَةُ مَزْهُوَّةً»، ذکر شده و ديگر، آن که در پايان اين حديث چنين آمده است:‌

أحسِنوا في عقب غيرکم، تُحفظوا في عقبکم.[٥]

٣. غرر الحکم و درر الکلم، در اين کتاب تنها قسمت اول حديث، آن هم با تغيير «خيار» به «خير» و «شرار» به «شرّ»، به اين صورت آمده است:

خَيرُ خِصَالِ النِّسَاءِ شرُّ خِصَالِ الرِّجَالِ.[٦]

٤. قُوتُ القلوب في معاملة المحبوب. در اين کتاب، حديث بالا با اندکي تفاوت چنين آمده است:

و قد کان علي٧ يقول: شرار خصال الرجل، خيار خصال النساء؛ البخل و الزهو و الجبن. فإنّ المرأة إذا کانت مزهوة، اي معجبة إستنکفت أن تکلم الرجال، و إذا کانت جبانة فرقت من کل شيء فلم تخرج من بيتها.[٧]

[١]. السمرقندی و منهجه فی التفسیر، ص٣٧٠؛ الدر المنثور، ج١، ص١٢.

[٢] استاديار دانشگاه اديان و مذاهب

[٣]. در اين جا بر خود لازم مي‌دانم از برادر دانشورم استاد مهدي مهريزي ـ که مشوق اين پژوهش بود- سپاسگزاري کنم.

[٤]. نهج البلاغه، ترجمه سيد جعفر شهيدي، ص ٤٠٠ ، حکمت ٢٣٤. در برخي نسخه‌ها شماره اين حديث از ٢٢٠ تا ٢٣٤ متفاوت است.

[٥]. کتاب نهج البلاغه با ترجمه فارسي قرن پنجم و ششم، ص‌٥٠٣.

[٦]. ر.ک: مصادر نهج البلاغه و اسانيده، ج٤، ص١٨٦؛ روش‌هاي تحقيق در اسناد و مدارک نهج البلاغه، محمد دشتي، ص‌٣٥٦ ؛ اسناد و مدارک نهج البلاغه، ص‌٥٤٠.

[٧]. ربيع الأبرار و نصوص الأخبار، ج٥، ص‌٢٥٢.