بگويند آيه شريفه عام نيست، بلکه تنها مخصوص مشرکاني است که دارای پدران مشرک باشند و شامل فرزندان بلافصل و جميع افراد با ايمان و همچنين مشرکاني که دارای‌ پدران مشرک نبوده‌اند، نمی‌شود.

پاسخ. علامه در پاسخ به اين اشکال چند جواب را از ديگران گزارش کرده است:

يک. آيه مورد بحث از فرزندان بلافصل آدم و اين‌که ايشان هم از صلب آدم بيرون شدند، ساکت نيست و جمله Gوَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي آدَمَF به تنهایی کافی است؛ چون کلمه بنی‌آدم معنايش اين است که از صلب آدم بيرون شده‌اند. پس از کلمه بنی‌آدم استفاده می‌شود که خدای‌ تعالی اولاد بلافصل آدم را از صلب آدم و از کلمه ذريه استفاده می‌شود که اولادِ اولاد او را از صلب اولاد او بيرون آورد تا رسيدن به آخرين اولاد او.

ملاحظه. علاّمه نقدی ‌بر اين قسمت پاسخ ندارد، ولی‌ اين جواب درست نيست؛ زيرا از کلمه بنی‌آدم نمی‌توان فهميد که فرزندان بلافصل آدم و ذريه او از صلب آدم خارج شده‌اند. اگر آيه به همين جا ختم می‌شد، می‌توان فهميد که خداوند وقتی از بنی‌آدم ميثاق گرفته، در واقع از صلب آدم بيرون آمده‌اند؛ چون فرزندان بلافصل آدم هستند، امّا هنوز آيه تمام نشده و بلافاصله عبارت Gمِن ظُهُورِهِمْF آمده است که «بدل» بعضی از کل کلمه بنی‌آدم است؛ يعنی ‌از ذريه بنی‌آدم ميثاق گرفته شده، نه از ذريه آدم.[١]

دو. فخر رازی در تفسير خود چنين پاسخ داده که بيرون شدن اولاد صلبی‌ از صلب او از ناحيه خبر استفاده می‌شود؛ همچنان‌که بيرون شدن اولاد اولاد از صلب پدران خود از ناحيه آيه شريفه به دست می‌آيد. سپس دلالت آيه و خبر، روی‌ هم رفته، ادّعا را اثبات می‌کند.[٢]

علامه جواب فخر رازی را ناتمام می‌داند.

ملاحظه. به نظر می‌رسد جواب فخر رازی تمام باشد و روايات، تفسير کنندة آيات هستند و منحصر به اين آيه هم نيست؛ گاهی آيه‌ای می‌آيد و جزئيات آن در روايات بيان می‌شود.

سه. مدلول روايات با آيه منافاتی ندارد و اخباری که می‌گويد خداوند ذريه آدم را از صلب او بيرون آورد و از آنها ميثاق گرفت، در مقام شرح داستان مزبور است، نه در مقام شرح الفاظ آيه تا در آنها اشکال شود با ظاهر قرآن موافق نيست و يا مخالف آن است.

ملاحظه. علامه به اين پاسخ اشکالی وارد نکرده است؛ حال آن‌که به نظر می‌رسد خالی‌ از اشکال نيست و امکان ندارد روايتی به شرح داستانی درباره آيه‌ای بپردازد که حقيقت داستان هيچ ارتباطی با الفاظ آيه نداشته باشد. آيه درباره ميثاق از ذريه بنی‌آدم است؛ حال آن‌که روايات درباره ذريه خود آدم است اين داستان با روح حاکم بر آيه سازگار نيست.

چهار. اين‌که گفته شد لازمه کلام، آن است که بتوان برای ذريه پدران مشترکی فرض کرد و اين معنا شامل فرزندان بلافصل آدم نمی‌شود و از سوی ديگر گفته‌اند: «آيه شريفه عام نيست، بلکه تنها مخصوص مشرکاني است که دارای‌ پدران مشترک بوده‌اند و شامل‌ ديگران نمی‌شود»، اشکال صحيحی

[١]. سورة ص، آيه ٦٢.

[٢]. ر.ك: مجمع البيان، ج٤، ص٢٩١؛ تفسير جوامع الجامع، ج١، ص٧١٩.