قول به مدنی بودن این سوره از عطاء خراسانی و ابن شهاب زهری نیز نقل شده است که به دلیل عدم حضور همه آنها به هنگام نزول آیات، قابل توجه نیست. زركشي همچنين با تعبير«و يقال نزلت مرتين مرةبمكةو مرةبالمدينة» نزول دوباره را، بدون استناد به گوينده، مطرح كرده و سپس مكي بودن آن را اشبه دانسته است.[٤]

نیز از آنجا که مسلم این روایت را ذیل باب «فضل الفاتحة و خواتیم سورةالبقرة» آورده، احتمال داده‌اند كه چون فضیلت قرائت آخر سورة بقره و سورة‌ حمد با هم آمده، پس با هم نازل شده‌اند.![٥]

لذا برخی به جای جرح و تعدیل روایات و بررسی تاریخی آن، قايل به نزول مکرر این سوره، یکبار، در مکه و بار دیگر، به هنگام تغییر قبله در مدینه ـ که مسلمانان گمان کردند کیفیت نماز هم تغییر کرده است ـ یا به دلیل بزرگداشت و تأکید بر معانی عالی این سوره، شده‌اند. این فرضیه را ثعلبی،[٦] غوی،[٧] زمخشری‌،[٨] فخررازی‌،[٩] سخاوی،[١٠] زرکشی[١١] و سیوطی[١٢] نقل کرده‌اند؛ اما هیچ کدام گوینده این نظریه را معرفی نکرده‌اند، و با تعبیر «و قیل» از کنار آن گذشته‌اند و فقط به ذکر فوايد نزول مجدد، از جمله تعظیم و بزرگداشت و تذکر و جلوگیری از نسیان و.... پرداخته‌اند.

مکی بودن سوره حمد طرفداران بسیاری دارد و روایات بسیاری بر آن دلالت دارد؛ دسته‌ای گفته‌اند اين سوره مکی است، به دلیل آیة ٨٧ سورة حجر:Gوَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعاً مِنَ الْـمَثَانِيF، که از سوره حمد به سبع المثانی یاد شده است و همه سوره حجر را مکی می‌دانند. پس باید نزول فاتحه قبل از سوره حجر باشد.[١٣]

[١]. اسباب النزول (واحدي)؛ تفسیر الثعلبي، ج١، ص١٩؛ درالمنثور، ج١، ص١١؛ کشف الاسرار، ج١، ص٤؛ البرهان فی علوم القرآن، ج١، ص٢٩.

[٢]. تفسیر الثعلبی؛ الدرالمنثور.

[٣]. تفسير القرآن العظیم و الدر المنثور، ذيل سوره حمد.

[٤]. تفسیر القرآن العظیم، ج١، ص١١.

[٥]. البرهان فی علوم القرآن، ج١، ص١٩٤؛ الدر المنثور، ج١، ص١٢.

[٦]. همان.

[٧]. صحیح مسلم، ج١، ص٥٥٤، ش٨٠٦.

[٨]. الکشف و البیان، ج١، ص١٩.

[٩]. معالم التنزیل، ج١، ص١٤٩.

[١٠]. الکشاف، ج١، ص٢٣.

[١١]. همان، ج١، ص١٨٤.

[١٢]. جمال القراء، ج١، ص٣٤.

[١٣]. البرهان فی علوم القرآن، ج١، ص٢٩.