است؛ علاوه بر شيعيان ـ كه آن را پس از قرآن كريم، بزرگ‌ترين دستور زندگي مادي و معنوي و والاترين كتاب رهايي بخش دانسته و دستورات معنوي و حكومتي آن را بزرگ‌ترين راه نجات تلقی کرده‌اند ـ[١] بزرگان اهل سنت هم آن را بسيار ستوده‌اند. با بررسي خطبه‌ها و رساله‌هاي اديبان و علماي عرب و بلكه اشعار شاعران عربيِ پس از اسلام، خواهيم ديد كمتر شاعر و اديبي از سخنان علي٧ معنايي را نگرفته و يا كلام وي را در نوشته و سروده خويش تضمين نكرده باشد.[٢] مترسّلان عربي چون عبدالحميد بن يحيي عامري (م ١٣٢ق)، جاحظ (م ٢٥٥ق) و ابن نباته (م٣٧٤ق) نيز براي مشق فصاحت و بلاغت در آن نگريسته و فقره‌هايش رابه كار برده‌اند و اين كار را به ديگران نیز توصيه كرده‌اند.[٣]

مطالعات غربيان در باب شيعه

غربيان در نقطه آغازين برخورد و آشنايي با مسلمانان (جنگ‌هاي صليبي) بيشتر با فاطميان در تماس بوده و يا آن كه آگاهي‌هاي اندك خويش را درباره اسلام، از حشّاشین (اسماعیليه)[٤] كسب مي‌كردند.[٥] در اين دوران سرشار از آگاهي‌هاي اندك و ناكافي از اسلام،[٦] تصورات آنها از شيعه به مراتب كم‌تر و نادرست‌تر بود. [٧] ويليام صوري،[٨] رئيس اسقفان شهر صور در اين ايام، يكي از قديمي‌ترين نويسندگان غربي است كه براي نخستين بار در نوشته خود به شيعه اشاره مي‌كند و به گمان خود، تفاوت آن را
با اسلام سني بيان مي‌دارد، اما حقيقت، آن است كه او از شيعه به نادرستي و تنها بدان جهت كه تعاليمش شبيه آيين وي است، ياد مي‌كند.[٩] ويليام (و نويسندگان پيروش) معتقد بودند جبریيل٧ در ابلاغ وحي به علي٧ خطا كرده و به اشتباه، به پيامبر٦ ابلاغ وحي نموده است،[١٠] و[١١] ولي چه جاي تعجب وقتي منبع آگاهي‌هاي امثال ويليام از شيعه، سخنان افرادي چون شيخ الجبل، رئيس حشّاشین (اسماعيليه) شام باشد.[١٢]

اين گونه خطاها در آثار ديگر نويسندگان عصر صليبي چون ژاك دو ويتري[١٣] اسقف منطقه عكا نيز به چشم مي‌خورد؛ ژاك، با وجود، آگاهي‌هاي بیشتر از اسلام، اطلاعاتي ناچيز و نادرست در باب شيعه از

[١]. براي ديدن نمونه‌ها ر.ک: همان، ص٣٤٤ـ ٣٦٠.

[٢]. کليات في علم الرجال، ص٣٩ و ٤٠.

[٣]. روش بهبودي براي اثبات اين عقيده، توجه به تاريخ زندگي امامان است؛ زيرا به دوران خفقان از زمان امام رضا٧ تا امام عسکري٧، به طور مفصل، اشاره مي‌کند و نتيجه مي‌گيرد که ابراهيم مي‌ديد که شيعيان نمي‌توانند با امام خود براي طرح سؤال‌هاي مذهبي از امام به حضور آنان شرفياب شوند. از اين رو، دستاورد علمي او براي تمام شيعيان غنيمتي بود که قدر آن را در حدّ لازم ادا نکرده‌اند (ر.ک: «علم رجال و مسأله توثيق» (نقش ابراهيم بن‌هاشم قمي در حديث شيعه)، کيهان فرهنگي، سال هشتم، ش ٨).

[٤]. ر.ک: الکافي، ج٧، ص‌٣٦٤؛ الفقيه، ج٤، ص‌١٣٩؛ التهذيب، ج١٠، ص‌١٧١.

[٥]. الکافي، ج٣، ص‌٥٣٦.

[٦]. المقنعة، ص٤٢.

[٧]. التهذيب، ج٤، ص‌٩٦.

[٨]. وسائل الشيعة، ج٦، ص‌٨٨.

[٩]. در واقع نصاب اول يک چهلم است و نصاب دوم يک هشتادم و نصاب‌هاي بعدي يک صدم است.

[١٠]. گفت‌و‌گوي شفاهي با بهبودي.

[١١]. همان.

[١٢]. شايسته است از الطاف سركار خانم پروفسور پاترشيا كرونهP.crone، استاد دپارتمان تاريخ مؤسسه تحقيقات عالي دانشگاه پرینستون كه ما را در تهيه و فهم منابع و مآخذ به زبانهاي گوناگون غربي بسيار ياري دادند، سپاسگزاري كنيم؛ مؤلفان اين نوشتار را به روح پرفتوح مترجم جاودان‌ياد نهج البلاغه، شادروان استاد دكتر سيدجعفر شهیدی پيشكش مي‌دارند.

[١٣] استاديار دانشگاه زنجان [email protected]