آنان و حنابله بالا گرفت و حنابله از قدرت برخوردار بوده‌اند ـ درست باشد باید گفت که در قرن دهم، حنابله رو به ضعف نهاده‌اند و بيشترين تأليف را شافعي‌ها دارا هستند.

قرن پانزدهم‌

در اين قرن دمشق و مصر شاهد بيشترين تأليف‌هاست و البته از نظر گرايش‌هاي فكري سلفي‌ها بيشترين اثر را عرضه كرده‌اند.

مي‌توان گفت: ارتباط شرق با غرب و ورود مباحث علمي نوين در جوامع اسلامي پيامدهاي بسياري نسبت به حديث داشته است ايرادهاي خاورشناسان به حديث از سوي نويسندگاني چون گلدزيهر (١٨٥٠ - ١٩٢١م) و شاخت (١٩٠٢م - ١٩٦٩م) و برخي ديگر از مستشرقان، مسلمانان را نيز تحت تأثير قرار داده است.

در مَثَل سيد احمد خان هندي (١٨٩٨م) در شبه قاره و شاگردانش ايرادهاي تندي بر احاديث وارد ساخته‌اند و اين ايرادها تا بدانجا مي‌رسد كه در مصر در سال ١٩٠٦م‌،[١] مقاله‌اي در مجله المنار با عنوان «الاسلام هو القرآن وحده» نوشته مي‌شود[٢] و احاديث را يكسر به نقد مي‌كشد. روشنفكران اهل سنت چون احمد امين (١٨٨٦ - ١٩٥٤م)، رشيد رضا (١٨٦٥ - ١٩٣٥م) و محمود ابو رَيَّه (زنده در ١٩٦٥م) ايرادهاي فراواني بر احاديث وارد مي‌سازند.[٣]

اميد است اين گزارش و تحليل كه نخستين از نوع خود است براي پژوهشگران سودمند افتد و زمينه‌اي براي پژوهش‌ها عميق‌تر و گسترده‌تر گردد.

کتابنامه

ـ الاسلام والحداثة، عبدالمجيد الشرفي، تونس: الدار التونسيه، ١٩٨٩م.

ـ سير أعلام النبلاء، محمد بن احمد ذهبي، بيروت: مؤسسة الرسالة، ١٤١٤ق.

ـ القرآنیون و شبهاتهم حول السنه، خادم حسین الهی بخش، طائف: مكتبة الصدیق، ١٤٠٩ق.

ـ مجلة المنار (ماهنامه)، قاهره: محمد رشيدرضا.

ـ موسوعة الاحاديث والآثار الضعيفة والموضوعة، اعداد: علي حسن علي الحلبي و ابراهيم طه القيسي و حمد محمدمراد، رياض: مكتب المعارف للنشر والتوزيع، ١٤١٩ق / ١٩٩٩م.