آنها را رذایلي مرگبار معرفي کرده است؛ در جايي بخل و «تنگ چشمي گردآورنده همه عيب‌هاي بد»[١] معرفي شده که انسان با آن به هر بدي کشانده مي‌شود.[٢] در خطبه معروف به «قاصعه» «تکبر» را عامل مطرود شدن ابليس بر مي‌شمارد و همه بندگان خدا را از اين صفت ـ که به سبب يک ساعت تن دادن به آن شش هزار سال عبادت شيطان بر باد رفت ـ بر حذر مي‌دارد. همچنين حضرت سوگند مي‌خورد که هرگز نه دچار «جبن» و سستي شده و نه خيانت ورزيده است.[٣]باز، از نظر حضرت، جبن و بخل و حرص زاده سوء ظن به خداوند متعال است.[٤] از اين سخنان روشن مي‌شود که از نظر حضرت امير٧ منفورترين خصلت‌ها براي مردان عبارت‌اند از: تکبر، ترس و تنگ‌چشمي يا بخل. اما با همه پليدي که اين خصلت‌ها براي مردان دارد، نه تنها زيبنده زنان است، بلکه بهترين خصلت‌هاي آنان نيز به شمار مي‌رود. آيا نبايد نتيجه گرفت که طبق اين سخن، فضایل مردانه با فضایل زنانه متفاوت و حتي متضاد است؟ به نظر مي‌رسد که پاسخ مثبت باشد و بر اساس اين حديث مي‌توان به دو نظام ارزشي زنانه و مردانه در نظام اخلاق اسلامي معتقد شد، لکن پيش از بحث درباره اين نتيجه بهتر است با ديدگاه شارحان و مترجمان نهج البلاغه درباره اين حديث آشنا شد. مي‌توان تفاسير و ترجمه‌هايي را که از اين حديث شده است، در دو گروه کلي گنجاند: ١. شارحان و مترجمان کهن، ٢. شارحان و مترجمان متأخر.

١-٢. شارحان و مترجمان کهن

مفسران، مترجمان و شارحان کهن نهج البلاغه، اين تفاوت را قطعي مي‌دانستند و بر آن بودند که فضایل زنانه با فضایل مردانه، از نظر ماهيت متفاوت است. از اين رو، در شرح‌ها و ترجمه‌هاي خود يا به اين نکته تصريح مي‌کردند و يا حتي آن را نيازمند بازگويي و تأکید نمي‌دانستند و به سادگي از آن مي‌گذشتند. در اين جا نمونه‌هايي از اين نگرش نقل مي‌شود.

ابن ابي الحديد (٥٨٦-٦٥٦ ق)، پس از نقل اين حديث، به جاي توضيح خاصي مي‌افزايد: طغرايي، شاعر معروف و سراينده لامية العجم، مفاهيم اين حديث را به نظم در آورده است. آن گاه، سخني از افلاطون نقل مي‌کند که نيرومندترين وسيله جلب محبت شوهر آن است که صداي زن فروتر از صداي شويش باشد.[٥]

يحيي بن حمزه حسيني، از امامان زيدي (٦٦٩ ـ ٧٤٩ ق) در شرح خود بر اين حديث، بر تفاوت قاطع ميان اخلاقيات زنانه و مردانه تأکید مي‌کند و مي‌نويسد:

يعني هر آنچه صفت نيک زنان به شمار رود، همان صفت، بي‌گمان، در مردان از زشت‌ترين صفات است...تکبر، ترس و بخل، ارجمندترين صفات زنانه و همانها بدترين صفات مردان هستند.[٦]

[١]. مصادر نهج البلاغه و اسانيده، ج٤، ص١٨٦.

[٢]. تمام نهج البلاغه، ص٩٨٦.

[٣]. المحجة البيضاء في تهذيب الإحياء، ج٣، ص٨٦.

[٤]. پرتوی از نهج البلاغه، ج٥، ص٣٧٩.

[٥]. «البخل جامع لمساوي العيوب، و هو زمام يقاد به الي کل سوء» (حکمت ٣٧٨). شماره‌گذاري‌ها بر اساس ترجمه شهيدي است.

[٦]. خطبه ١٠٤.