نصر حامد ـ که به ارتباط متن با واقعيت و تعامل آن با فرهنگ تأکید می‌کند ـ معتقد است فرضيه تكرار نزول، راه شناخت متن قرآن را مسدود مي‌كند، و سبب فرو ريختن پايه‌هاي دلالي آن می‌شود.[١]

به اعتقاد ابوزيد، علت اختلاف، اين است كه متأخران از به كار بستن ديدگاهي نقادانه ناتوان بوده‌اند.[٢]

بد نيست اشاره كنيم كه فرضيه تكرار نزول فقط در جمع روايات اسباب نزول و مكي و مدني پديد نيامده است، بلكه تا آن جا پيش رفته است كه قرائت‌هاي مختلف قرآني را هم با همين فرض توجيه كرده و حتي گفته‌اند قرآن هفت نزول دارد. و پدیده «احرف سبعه» را با تکرار نزول، تفسیر و توجیه می‌کردند.

سيوطي نوشته است:

سخاوي در جمال القراء، پس از نقل نزول دوباره سوره فاتحه مي‌گويد: «اگر بپرسي فايده و حكمت نزول دوباره چيست؟ خواهم گفت: شايد نزول اول، بنابر يكي از حروف و نزول دوم به بقيه صورت‌ها و حروف باشد؛ از قبيل اختلاف در قرائت «مَلِك و مالك» و «سراط و صراط» و امثال آن».[٣]

بررسي برخي از مواردي كه ادعاي تكرر نزول شده است.

زركشي، در فصلی جداگانه، آياتي كه نزول مكرر دارند، فهرست كرده است:

مما تكرر نزوله و صرّح به جماعة من العلماء، خواتيم سورة النحل، اول سورة الروم، آية الروح و سورة الفاتحه و آية الملاعنة، و غاية التكرار، التذكر و الموعظه.[٤]

از آن جا که ادعای تکرر نزول، مستندی جز نقل برخی از گذشتگان ندارد، و به لحاظ عقلی قابل نقد است، دو مورد را که تقریباً همه قايلان آن را از موارد تکرار نزول دانسته‌اند، بررسی می‌کنیم:

١. سورۀ نحل، آیۀ ١٢٦: Gوَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَلَئِن صَبَرْتُمْ لَـهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَF.

سیوطی این آیه را به عنوان نمونه‌ای از تکرر نزول آورده و بقیه دانشمندان علوم قرآنی به مناسبت بحث از تکرر، همین را از سیوطی نقل کرده‌اند.

درباره این آیه چند سبب نزول مطرح شده است. مطابق برخی از روایات، این آیه، مانند سایر آیات سوره نحل، در مکه نازل شده و سپس در مدینه، هنگام غزوه احد پس از شهادتحمزه، نازل شده است. و برخی از روایات، نزول آن را در فتح مکه دانسته است.[٥] پس، در مجموع، سه سبب نزول برای این آیه وجود دارد:

١. آیه، مانند سایر آیات سوره نحل، مکی است؛

[١]. البرهان فی علوم القرآن، ج١، ص٣٢٣.

[٢]. قرآن در اسلام، ص١٤٨.

[٣]. معنای متن، ص١٦٥.

[٤]. همان.

[٥]. الإتقان، ج١، ص١٣١.