علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٠٠ - ديدگاههاي استاد محمد باقر بهبودي در گزينش احاديث صحيح
نظاير آن مينامند. در صورتي که وجوه علت و بيماري محتمل باشد، يعني راجح و مرجوحي در ميان نباشد، حديث را متروک و معطل وا ميگذارند تا برائت آن احراز گردد.[١]
بهبودي به انواع گوناگون علتها، با شواهدي از روايات شيعي اشاره کرده است. در اين جا براي بيان روش او به ذکر اجمالي اين اشکالها و احياناً بيان کامل نمونههايي ميپردازيم:
١. توجه به عدم امکان سماع
گاه بعضي از روايتها سند منقحي دارند و در شمار صحاحاند، ولي بهبودي با بررسي دقيق در تاريخ تولد و وفات راويان، انقطاع سند را روشن و آن را از درجه صحت ساقط کرده است. در برخي موارد
تولّد راوي پس از وفات امام معصوم: بوده و يا زماني به دنيا آمده که نتوانسته آن امام را درک و در نتيجه، امکان سماع از آن امام را نداشته است، در حالي که ظاهراً ادّعاي سماع دارد.[٢] به اين ترتيب، چنين روايتي، در صورتي که به نقل مستقيم آن راوي از امام معصوم منتهي شود، در شمار روايتهاي مرسل خواهد بود؛[٣] مثلاً به نظر بهبودي حسن بن محبوب (ت ١٤٩ ق) دوره ابوحمزه ثمالي را
درک نکرده است و از اين رو، او را در شمار اصحاب امام رضا و کاظم٨ ذکر کردهاند و در نتيجه، روايت حسن از وي بر سبيل وجاده خواهد بود.[٤] به اين ترتيب تعداد ده حديث از روايتهاي کتب اربعه
و روايتهاي فراواني که به اين طريق در جوامع ديگر حديثي نقل گرديده، مرسل بوده و از شمار
احاديث صحيح خارج ميشود. همچنين است احاديثي که از طريق او از صادقين٨ و مقاتلبنسليمان (ت ١٥٠ ق) روايت ميشود.
٢. توجه به تقطيع متن و قصهپردازي در حديث
به اعتقاد بهبودي، گاهي تقطيع متن و داستان مشاجرهاي در متن حديث، از عيوب پنهان در حديث است. بهبودي روايتي را ذکر ميکند که همان روايت به صورت تقطيع شده در کتب ديگر با زيادت آمده
[١]. نيز ر.ک: مقدمه معجم الرجال، ٣٠ـ ٣٥.
[٢]. گفته است: روش خواصّ شيعه و اهل بصيرت در ماه رمضان اين است که در ماه رمضان که هيچ گاه از سي روز کمتر نميشود، روزه ميگيرند و اين امر کاملاً موافق با کتاب خدا و مخالف عامّه است. (الخصال، باب الثلاثين)
[٣]. بهبودي ميگويد: اين احاديث توسط برخي از اصحاب اماميه مورد عمل قرار گرفت. تا زماني که محمدبنمسعودبنمحمد العياشي (م ٣٢٠ق) کتابي در ردّ احاديث عدديه به نام الردّ علي من صام و أفطر قبل الرّؤية نوشت (الفهرست، ص٣٥٢ و ص٣١٢). نخستين تصنيفي که در زمينه دفاع از اين دست احاديث تأليف شد، اثر ابوالقاسم جعفربنمحمدبنقولويه (م ٣٦٨ق) بود (همان، ص١٢٤). در همان زمان ابوالحسن محمدبناحمدبنداود القمّي (م ٣٧٨ق) اين فتوا و نظر را با تأليف کتابي به نام الرّد علي ابن قولويه في الصيام مردود اعلام کرد (همان، ص٣٨٤). وقتي ابنقولويه از اين ردّيه اطلاع يافت، به جهت تأييد کتاب نخست خود، العدد في شهر رمضان، ردّي بر ردّ ابنداود نوشت. پس از آن شيخ مفيد (م ٤١٣ق) در لمح البرهان، در دوران جواني براي دفاع از فتوا بر اساس احاديث عدديه به اجماع فضلا و فتوا به صحت آن توسط بزرگان آن روزگار توجه ميدهد. البته شيخ مفيد از اين عقيده خود در کتاب مصابيح النور برگشته و از سخن ابنداود قمي دفاع کرده است. همين سبک را در دفاع اوليه و سپس برگشت از اين قول، ابنطاوس درباره محمدبنعلي کراجي (م ٤٤٩ق) نقل ميکند.
[٤]. او ميگويد که مجلسي (م ١١١١ق) اين مطلب را در بحار الانوار با ذکر آيه Gيَسْألونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالحَجِّF آورده و اين سخن حاکي از آن است که رؤيت هلال ماه بر سنت واحدي حمل نميشود؛ زيرا حرکت ماه داراي اختلاف است و نيز به سبب اختلاف عرض جغرافيايي کشورها، نزديکي يا دوري ماه از زمين، صعود و هبوط آن در شمال و جنوب و مواردي مانند آن، رؤيت ماه در نقاط متفاوت زمين، دچار اختلاف ميشود.