به خاطر این‌که اعتدال در همه چیز مطلوب طبع و سرشت آدمی است و موازنه اعتدال در کلام است، موازنه در کلام عربی فصیح بسیار است و در کتاب خدا، بیشتر.[١] و[٢]

یکی از بیشترین موارد بلاغی که کلام نهج را صلابت و زیبایی ویژه‌ای بخشیده است، موازنه است که در بیشتر جملات و عبارات آن می‌توان دید؛ از نمونه‌های موازنه است:

الف. در خطبه ٤٥ می‌خوانیم:

الحمد لله غيرَ مقنوط من رحمته، ولا مخلوّ من نعمته، ولا مأيوس من مغفرته، ولا مستنكف عن عبادته، الذي لا تبرح منه رحمة، ولا تفقد له نعمة... .[٣]

شارح پس از کلام کوتاهی در بیان مفاهیم عبارات امام، فصلی بلاغی در موازنه و سجع باز می‌کند،
و می‌گوید:

امام «غير مقنوط» را با «و لا مخلو» در فقره دوم موازنه کرده و هم‌وزن قرار داده است. آیا توجه نمی‌کنی که هر دو آنها بر وزن مفعول‌اند. سپس در فقرة سوم نیز «و لا مأيوس» را بر وزن مفعول آوردند. اما در فقره چهارم، امکان نداشته است بر وزن مفعول بیاید، لذا امام فرمود: «و لا مستنكف»، و آن را بر وزن مستفعل ذکر کردند. و گرچه مستنکف از وزن لفظی «مفعول» خارج است، ولی از مفعولیت خارج نیست؛ زیرا «مستفعل» نیز در حقیقت مفعول است ... . سپس امام میان «لا تبرح» و «لا تفقد»، و نیز بين «رحمة» و «نعمة» موازنه برقرار کرده است. این موازنه به کلام طراوت و شادابی خاصی بخشیده است که اگر می‌فرمود: «الحمد لله غير مخلو من نعمته و لا مبعد من رحمته» این‌گونه صنعت ادبی در آن نمی‌یافتی.[٤]

تفاوت موازنه و سجع

سجع و موازنه در آرایش لفظی کلام بودن مشترک‌اند، ولی این دو نزد بلاغيان با هم یکی نیستند. نسبت این دو عموم و خصوص مطلق است. شارح معتزلی در فصلی پیرامون موازنه و سجع، تفاوت این دو را چنین بیان می‌کند:

[١]. شرح نهج البلاغه، ج١٠، خ١٩٠، ص١٤٦.

[٢]. همان، ج١١، خ٢١٦، ص١٢٢.

[٣]. نهج البلاغه، خ٢٣٨.

[٤]. شرح نهج البلاغه، ج١٣، خ٢٣٨، ص١٠٩.