بخش مفردات و مرکبات بحث کنیم، اما به خاطر ناچیز بودن موارد مفردات ـ که به سخن خود شارح که همه واژگان حضرت سهل و روان بوده و بری از پیچیدگی و وحشیت است، باز می‌گردد ـ بیشتر تکیه بحث بر مرکبات واژگان خواهد بود. بحث را جهت نظم بیشتر به دو عنوان کلی تقسیم می‌کنیم:

١. تصرف لفظی و معنوی ادیب در واژگان، ٢. عادات عرب (در سخن و جز آن)، و تأثیر آن بر
کلام امام.

این توضیح لازم است که برخی از موارد تصرف ادیب، به بدیع بازگشت دارد و برخی خیر، که ما در این نوشتار، بدون تفکیک، به هر یک پرداخته‌ایم، اما پیش از آن، به عنوان مقدمه اندکی در باب دقت امام در واژه‌گزینی سخن می‌گوییم.

دقت در واژه گزینی

اولین نکته‌ای که توجه هر خواننده بهره‌گرفته از ذوق سلیم و طرف بربسته از علم متن‌اللغه را به کرنش برابر ادب نهج البلاغه وامی‌دارد، دقت بی‌مثال امیر المؤمنین٧ در گزینش واژگان و چینش آن در کلام است. گاه، گویی هر واژه‌ای جز آنچه در نهج البلاغه آمده است به مفهوم مورد نظر خلل وارد می‌سازد. ابن ابی الحدید در بسیاری موارد به این امر اهتمام داشته و برخی را بیان داشته است، که در بسیاری موارد در جایگاه دفاعی از واژه گزینی حضرت بر آمده است. به ذکر سه نمونه در این مقاله بسنده می‌کنیم:

الف. به کاربرد کلمه «جادة» برای حق، و «مزلة» برای باطل، به جای دیگر واژگانی که به این معنا نزدیک‌اند، نظر شارح را به خود معطوف می‌کند، امام می‌فرماید:

إني لعلى جادّة الحق و إنهم لعلى مزلّة الباطل.[١]

ابن ابی الحدید می‌گوید:

کلام عجیب علی قاعدة الصناعة المعنوية.

آن‌گاه می‌گوید:

امام نگفت: انهم لعلی جادة الباطل، چون باطل وصف برای جاده قرار نمی‌گیرد از این رو، به کسی که راه گم کرده است، گویند: وقع فی بنیّات الطریق. لذا لفظ مزلّة را به کار برد، یعنی جایی که پای انسان در آن می‌لغزد.[٢]

ب. در عبارت «فکلهم وحید و هم جمیع، و بجانب الهجر و هم أخلّاء»، شارح، آوردن «جانب» در کنار «الهجر» را چنین بیان می‌کند:

اگر اشکال کنی که معنای سخن حضرت٧: «و بجانب الهجر» چیست؟ و چه فايده‌ای در ذکر لفظ «جانب» در این جایگاه مترتب است؟ می‌گویم: چون تازیان می‌گویند: «فلان في جانب

[١]. همان، ج٦، خ ٨٢، ص٢١٨.

[٢]. همان، ص٢١٩.