موسوعة الإمام الخميني 49 (شرح حديث جنود عقل و جهل)

پيشگفتار

مقدّمةٌ

مقاله اولى در نقل لفظ حديث شريف است تيمُّناً وتبرُّكاً

مقاله دوم در بيان شمّهاى از حقيقت عقل و جهل و بيان مراد حديث شريف

مقاله سوم در شمّهاى از خصايص و صفات اين دو حقيقت عقليه و جهليه به حسب آنچه در اين حديث شريف به آن اشاره فرموده

در بيان صفات جهل

حكمة الهيّة در بيان سرّ آنكه عقل به نور حق نسبت داده شده و جهل به بحر اجاج

مقاله چهارم در بيان شمّهاى از حقيقت اقبال و ادبار عقل و جهل كلّى و جزئى

اقبال و ادبار عقل كلّى

در توجيه ديگر از اقبال و ادبار عقل است

ادبار و اقبال جهل كلّى

ادبار و اقبال عقول جزئيه

ادبار و اقبال جهل جزئى

تنبيه شريف و تحقيق لطيف بيان تفاوت بين ادبار عقل و جهل است

لطيفةٌ عرفانيةٌ و حقيقةٌ إيمانيةٌ

مقاله پنجم در شرح اجمالى از بعض الفاظ حديث شريف تا آنجا كه مقصود اصلى ما است از شرح قوله عليه السلام «اعْرِفُوا الْعَقْلَ وَجُنْدَهُ، وَالْجَهْلَ وَجُنْدَهُ تَهْتَدُوا»

مقاله ششم در بيان و شرح جنود عقل و جهل از بعض وجوه كه مقصود از تحرير اين رساله است، نه از جميع وجوه و در آن، مقاصدى است

مقصد اوّل در بيان «خير» و «شر»

فصل اوّل مقصود از خير و شر

فصل دوم در توضيح و تشريح اين مقصود است

فصل سوم در بيان آنكه فطرت مخموره بىحجاب وزير عقل و مبدأ خيرات است و خود خير است و فطرت محجوبه به طبيعت، وزير جهل و مبدأ شرور و خود شرّ است

فصل چهارم ضرورت اصلاح نفس

مقصد دوم در بيان «ايمان» و «كفر» است

فصل اوّل مقصود از ايمان

فصل دوم در توضيح و تتميم اين مطلب است

فصل سوم در استشهاد براى اين مقصد به دليل نقلى

فصل چهارم در بيان آنكه ايمان بر طبق فطرت است و كفر خارج از طريقه فطرت است

فصل پنجم راه تحصيل ايمان

مقصد سوم در بيان «تصديق» و ضد آن است كه «جحود» است

فصل اول مقصود از تصديق و جحود

فصل دوم اصلاح نفس از جحود

مقصد چهارم در «رجاء» و ضد آن است كه «قنوط» است

فصل اوّل در بيان آنكه رجاء و اميدوارى از جنود عقل است، و قنوط و نااميدى از جنود جهل و ابليس است

فصل دوم در بيان فرق مابين رجاء و غرور است

فصل سوم در فرق ميان خوف كه از جنود عقل و رحمان است و ميان قنوط كه از جنود جهل و شيطان است

فصل چهارم در كيفيت جمع بين خوف و رجا است

مقصد پنجم در بيان «عدل» و ضد آن است كه «جور» است

فصل اوّل مقصود از عدالت وجور

فصل دوم عدالت و جور در كتب اخلاقيّه

فصل سوم در تحصيل فضيلت عدالت

مقصد ششم در «رضا» و ضد آن است كه «سخط» است

فصل اوّل مقصود از رضا و سخط

فصل دوم در بيان آنكه «رضا» از جنود عقل و لازمه فطرت مخموره است؛ چنانچه «سخط» از جنود جهل و لازمه فطرت محجوبه است

فصل سوم در بيان مراتب رضا است

فصل چهارم مبادى مقام رضا

فصل پنجم در بيان ابتلاء مؤمنين

فصل ششم در فضيلت رضا و ذمّ سخط از طريق نقل

مقصد هفتم در «شكر» و ضد آن است كه «كفران» است

فصل اوّل در معنى شكر است

فصل دوم در مراتب شكر

فصل سوم در بيان آنكه شكر از جنود عقل و لازمه فطرت مخموره است؛ چنانچه كفران از جنود جهل و لازمه فطرت محجوبه است

فصل چهارم در نقل بعض احاديث شريفه در اين باب

مقصد هشتم در «طمع» و ضد آن است كه «يأس» است

فصل اوّل مقصود از طمع و يأس

فصل دوم در بيان تأثير طمع و يأس

مقصد نهم در «توكل» است و ضد آن، كه «حرص» است

فصل اوّل در بيان معنى توكل است

فصل دوم در اركان توكل است

فصل سوم در تعقيب اين باب و موعظت اولوا الألباب است

فصل چهارم در معرفت بعض مراتب و درجات توكل است

فصل پنجم در بيان آنكه توكل از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره است، و اشاره به معنى حرص و اينكه از جنود جهل و ابليس و از لوازم فطرت محجوبه است

فصل ششم در مدح توكّل و ذمّ حرص از طريق نقل

تتمّةٌ

مقصد دهم و يازدهم در «رأفت» و «رحمت» وضد آنها است كه «قسوت» و «غضب» است

فصل اوّل مقصود از رأفت و قسوت

فصل دوم در بيان تأثير رأفت

فصل سوم فرق ميان قساوت و غضب

فصل چهارم در بيان آنكه رأفت از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل است

فصل پنجم در بيان ثمرات قوّه غضبيه

فصل ششم در بيان انحراف قوّه غضبيّه

فصل هفتم در ذكر جمله اى از احاديث شريفه در اين باب

فصل هشتم در ذكر مختصرى براى علاج غضب

فصل نهم در ذكر علاج غضب، در حال سكونت نفس به قلع مادّه آن، و علاج اسباب مهيّجه آن

مقصد دوازدهم در «علم» است و ضد آنكه «جهل» است

فصل اوّل مقصود از علم و جهل

فصل دوم در بيان آنكه علم از افضل فضائل است

فصل سوم در بيان آنكه علم، از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل است، و جهل، از لوازم فطرت محجوبه و از جنود ابليس است

فصل چهارم در ذكر شمّه مختصرى در فضائل علم از طريق نقل

مقصد سيزدهم در «فهم» است و ضد آن، كه «حُمْق» است

فصل اوّل مقصود از فهم و حمق

فصل دوم در تعقيب اين مقصد و موعظت در اين باب

فصل سوم در بيان آنكه «فهم» از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل است، و «حمق» از لوازم فطرت محجوبه و از جنود جهل است

مقصد چهاردهم در «عفت» است، و ضد آن «هتك» است

فصل اوّل در بيان معنى عفّت است

تتميم فطري بودن عفت و تنفر از هتك

فصل دوم در بيان ثمرات قوّه شهويّه

فصل سوم در بيان تأثير اعمال در قلب

فصل چهارم موعظت براى اصلاح نفس

فصل پنجم در ذكر بعضى روايات در فضيلت عفّت

مقصد پانزدهم در «زهد» است و ضد آن، كه «رغبت» است

فصل اول در معنى زهد و رغبت است

فصل دوم در درجات و مراتب زهد است

فصل سوم در بيان منزلت زهد نسبت به مقام سلوك انسانيت و كمال روحانيت

فصل چهارم در بيان آنكه رغبت به دنيا موجب احتجاب از حق است

فصل پنجم در بيان آنكه «زهد» از فطريات و لوازم فطرت مخموره است، و «رغبت» از لوازم احتجاب فطرت است

فصل ششم در استشهاد به ادلّه نقليّه، در اين باب

اما آيات

و امّا روايات

مقصد شانزدهم در «رفق» و ضدّ آن است كه «خرق» است

فصل اوّل در بيان معنى رفق و خرق

فصل دوم در بيان دخالت رفق در امور انسان

فصل سوم در بيان آنكه «رفق» و «مدارا» از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره است، و «خرق» و «عنف» از جنود جهل و ابليس و از لوازم فطرت محجوبه است

فصل چهارم در ذكر بعض از اخبار شريفه در اين باب و بيان اجمالى آنها

مقصد هفدهم در «رهبت» است و ضد آن «جرئت» است

فصل اوّل در بيان معنى رهبت

فصل دوم در بيان اختلاف درجات خوف است

فصل سوم در بيان آنكه خوف و رهبت از فطريات مخموره وجنود عقل و رحمان است و جرئت از احتجاب فطرت و جنود جهل و شيطان است

مقصد هيجدهم در «تواضع» است، و ضدّ آن «كبر» است

فصل اوّل در معنى تواضع و كبر است

فصل دوم در بيان درجات تواضع و تكبر است

فصل سوم شرح صدر و ضيق صدر

فصل چهارم موعظت در اين باب

فصل پنجم در شمّه اى از احاديث شريفه در اين باب

فصل ششم در شمّه اى از احاديث درباره تكبّر

فصل هفتم در بيان آنكه «تواضع» از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره است، و «تكبّر» از جنود جهل و از لوازم فطرت محجوبه است

مقصد نوزدهم در «تُؤَدَه» و ضد آن است كه «تسرّع» است

فصل اوّل در بيان آنكه تؤده و تسرّع از صفات ظاهره و باطنه است

فصل دوم در بيان مقصود از تؤده و تسرّع

فصل سوم در بيان آنكه تأنّى و تثبُّت از فطريات مخموره و از جنود عقل است، و تسرّع و شتابزدگى و بىثباتى و بىقرارى از جنود جهل و ابليس و از فطريات محجوبه است

مقصد بيستم در «حِلْم» است، و ضد آن، كه «سَفَه» است

فصل اوّل در بيان معنى حلم و سفه

فصل دوم در بيان ثمرات قوّه غضبيّه

فصل سوم در بيان خطرات انحراف قوّه غضبيّه

فصل چهارم در بيان علاج غضب در حال فَوَران آن

فصل پنجم در علاج اساسى سفه و افراط غضب به علاج اسباب مهيِّجه آن

فصل ششم در بيان تحصيل ملكه حلم است

فصل هفتم در ذكر فضائل حلم از طريق منقول

مقصد بيست و يكم در «صَمت» است، و ضد آن، كه «هَذَر» است

فصل اوّل در بيان فوائد صمت است

فصل دوم در بيان زيانهاى هذر و هذيان و اشتغال به كلام باطل و لغو و سخنان بيهوده بىفائده

فصل سوم در ذكر فضايل «صمت» و عيوب «هَذَر» از طريق نقل

فصل چهارم در بيان آنكه «صَمت» به آن معنا كه مقصود در اين حديث است، از جنود عقل و لازمه فطرت مخموره است و «هَذَر» و هذيان، از جنود جهل و ابليس و از فطريات محجوبه است

مقصد بيست و دوم در «استسلام» است، و ضد آن «استكبار» است

فصل اوّل مقصود از استسلام و استكبار

فصل دوم در بيان آنكه استسلام از جنود عقل و استكبار از جنود جهل است

مقصد بيست و سوم در «تسليم» و ضد آن است كه «شك» است

فصل اوّل مقصود از تسليم و شك

فصل دوم در بيان فوائد تسليم

فصل سوم در بيان آنكه «تسليم» از جنود عقل و رحمان است و لازمه فطرت مخموره است، و ضد آن از جنودِ جهل و لازمه فطرت محجوبه است

مقصد بيست و چهارم در «صبر» و ضد آن است كه «جزع» است

فصل اوّل مقصود از صبر و جزع

فصل دوم در بيان مراتب صبر است

فصل سوم در بعض مراتب صبر كه مخصوص به اهل سلوك و كُمَّل اولياء است

فصل چهارم در بيان آنكه «صبر» از جنود عقل و از لوازم فطرت مخموره است و «جزع» و بىتابى از جنود جهل و لوازم فطرت محجوبه است

فصل پنجم در بيان احاديث در اين باب

مقصد بيست و پنجم در «صفح» و ضد آن است كه «انتقام» است

فصل اوّل در بيان ثمرات صفح و مضرّات انتقام

فصل دوم در ذكر بعضى از احاديث شريفه در اين باب

موسوعة الإمام الخميني 49 (شرح حديث جنود عقل و جهل) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٧٨ - فصل چهارم در ذكر شمّه مختصرى در فضائل علم از طريق نقل

شريف مذكور است‌ [١].

و امّا روايات شريفه در اين باب از غايت كثرت قابل احاطه نيست، و ما از ذكر آنها خوددارى مى‌كنيم. هر كس مى‌خواهد رجوع كند به كتب اصحاب‌ [٢]، و در منية المريد [٣] شهيد سعيد رحمه الله‌ [٤] شطر كثيرى از آن، مرقوم است‌ [٥]. طالبين رجوع به آن صحيفه نورانيه كنند.

[١] مانند بكاء و حزن در آيه ١٠٧ سوره إسراء و صاحبان درجات بودن در آيه ١١ سوره مجادله.

[٢] الكافي، ج ١، ص ٣٠، «كتاب فضل العلم»؛ بحار الأنوار، ج ١، ص ١٦٢- ١٨٦، باب ١، و ج ٢، ص ١- ٢٥، باب ٨.

[٣] منية المريد في آداب المفيد و المستفيد، كتاب ارزشمندى است از تأليفات مرحوم شهيد ثانى (ره) در بيان ارزش علم، آداب تعليم و تربيت، وظايف استاد و شاگرد و مفتى و مستفتى، آداب بحث و مناظره و مسائل فراوان با ارزش ديگرى كه مورد نياز هراستاد و شاگردى مى‌باشد. اين كتاب مفيد از همان زمان تأليف، مورد توجه علماء و طلّاب بوده، و براى استفاده علمى و عملى به آن مراجعه مى‌شده است. اين اثر گرانيها بارها به طبع رسيده، و به زبان فارسى نيز ترجمه شده است.

[٤] شيخ زين الدين على بن احمد عاملى شامى، معروف به شهيد ثانى، يكى از نام‌آورترين فقهاء و زهّاد روزگار بوده و به و فور تحقيقات، مشهور. وى در سال ٩١١ ق تولّد يافته و در سال ٩٦٥ يا ٩٦٦ ق به جرم تشيّع به دستور رستم پاشا وزير اعظم دولت عثمانى دستگير، و در اسلامبول به درجه رفيعه شهادت رسيد. شهيد ثانى را تأليفات فراوانى است، و در حدود ٨٣ اثر علمى به او نسبت داده شده كه از آن ميان كتاب الروضة البهيّة في شرح اللّمعة الدمشقيّة- كه يك دوره كامل فقه اماميه است- و مسالك الأفهام في شرح شرائع الإسلام، و منية المريد في آداب المفيد و المستفيد شهرتى به سزا دارند. (ريحانة الأدب، ج ٣، ص ٢٨٠- ٢٨٨)

[٥] منية المريد، ص ٩٣- ١٢٧، فصل‌هاى ١- ٧.