موسوعة الإمام الخميني 49 (شرح حديث جنود عقل و جهل) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٦٨ - فصل اوّل مقصود از علم و جهل

شأن عقل علم است؛ زيرا كه عقل حقيقت مجرّده غير محجوبه است، و به برهان پيوسته است كه اين حقيقت، عاقل و عالم است‌ [١].

و امّا جهل گرچه مجرّد است و عالم، ولى به واسطه غلبه وجهه مُلكيه طبيعيه بر آن، تمام ادراكات آن، از قبيل جهالات مركّبه است، و طبق نظام كلّى و جمال الهى نباشد.

و محتمل است اين علم و جهل به مناسبت صدور روايت از مقام ولايت‌مآبى، عبارت باشد از علم باللَّه تعالى و شؤون ذاتى و صفاتى و افعالى او- به‌طورى كه از آيات و نشانه‌هاى الهى باشد- و جهل به آن مقامات باشد. پس ادراكات عقليه، ادراكاتى است كه مربوط به حق- جلّ جلاله- باشد و ادراكات جهليه شيطانيه مربوط به شجره خبيثه است كه اصل اصول جهالات و ضلالات است.

و تفصيل اين اجمال آن كه: از براى تمام موجودات ممكنه، دو جهت و دو وجهه است: يك جهت، نورانيت و وجود و اطلاق و كمال، كه آن وجهه غيبيه الهيه است؛ و يك جهت، ظلمت و تعيّن و مهيّة و نقص كه آن وجهه نفسانيه اشياء است.

و اشياء در وجهه اوّل، از شؤون الهيه و آيات ربانيه هستند، و شايد در حديث شريف كافى كه از رسول خدا- صلّى اللَّه عليه وآله وسلّم- نقل كند كه فرمود: «إنَّما الْعِلْمُ ثَلاثَةٌ آيَةٌ مُحْكَمَةٌ» [٢] مراد از آيت محكمه، علم به وجهه نورانيه‌

[١] الحكمة المتعالية، ج ٣، ص ٤٤٧.

[٢] قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: «إنَّما العِلْمُ ثَلاثةٌ: آيَةٌ مُحْكَمَةٌ، أو فَريضَةٌ عادِلَةٌ، أو سُنَّةٌ قائِمَةٌ، وَماخَلاهُنَّ فَهُوَ فَضْلٌ»؛ «پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: علم سه قسم است: نشانه‌اى مُحكم و استوار (عقايد)، واجب راست (احكام)، سُنَّت پا برجا (اخلاق)، و امّا غير اينها زيادى و فضل است». (الكافي، ج ١، ص ٣٢، «كتاب فضل العلم»، «باب صفة العلم وفضله وفضل العلماء»، حديث ١)