موسوعة الإمام الخميني 49 (شرح حديث جنود عقل و جهل) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٧٢ - مقاله پنجم در شرح اجمالى از بعض الفاظ حديث شريف تا آنجا كه مقصود اصلى ما است از شرح قوله عليه السلام «اعْرِفُوا الْعَقْلَ وَجُنْدَهُ، وَالْجَهْلَ وَجُنْدَهُ تَهْتَدُوا»

يك، هيچ گاه غفلت نكند.

ممكن است انسان را يك نظر به نامحرمان يا يك لغزش كوچك لسانى، مدت‌ها از سراير و حقايق توحيد باز دارد و از حصول جَلَوات محبوب و خَلَوات مطلوب، كه قرّة العين اهل معرفت است، باز دارد. پس وقوف در هر يك از مراحل و مراتب، و بى‌اعتنايى و قلّت مبالات به هر يك از نشئات، موجب حرمان از سعادت مطلقه است و از دام‌هاى ابليس است.

مثلًا كسانى كه اهل مناسك و عبادت ظاهريه هستند و شدّت مبالات و اعتناء به آن دارند، شيطان، عبادات صوريه را در نظر آنها جلوه دهد و همه كمالات را در نظر آنها منحصر و مقصور در همان عبادات و مناسك ظاهريه كند و ديگر كمالات و معارف را از نظر آنها بيندازد، بلكه آنها را نسبت به آنها و صاحبان آنها بدبين كند، پس صاحبان معارف را در نظر آنها مرمىّ به الحاد و زندقه، و صاحبان اخلاق فاضله و رياضات نفسيه را مرمىّ به تصوّف و امثال آن كند، و آن بيچارگان بى‌خبر را سال‌ها در صورت عبادات محبوس كند و به زنجيرهاى محكم تدليس و وسواس خود، آنها را ببندد؛ و از اين جهت، مى‌بينيم كه در بعضى از آنها، عبادات به عكس نتيجه دهد؛ نماز كه حقيقت تواضع و تخشّع است و لُبّ آن، ترك خودى و سفر إلَى اللَّه و معراج مؤمن است‌ [١]، در بعض آنها اعجاب و كبر و خودبينى و خودفروشى نتيجه دهد.

و به همين قياس، كسانى كه در رشته تهذيب باطن و تصفيه و تجليه اخلاق هستند، گاه شود كه شيطان بعضى از آنها را در دام كشد و مناسك و عبادات‌

[١] اشاره است به حديث نبوى كه: «الصَّلاةُ مِعْراجُ الْمُؤْمِنِ»؛ «نماز، معراج مؤمن است». (كشف الأسرار وعدة الأبرار، ج ٢، ص ٦٧٦؛ التفسير الكبير، ج ١، ص ٢٦٦)