یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٨٨ - اصول و مبانی اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ٢٨٧

فداکاری کند، محقق میشود؟ جواب این است: نه [١]. محبت غریزی به خانواده و تعصب قبیلهای و فامیلی و شهری و ملی گاهی منشأ این گونه علایق میشود و انسان را وادار میکند که نسبت به افراد و اقوام معینی دوست و فداکار باشد، راست و امین و دموکرات و مهربان باشد، ولی نسبت به غیر آنها جانی و دروغگو و مستبد باشد، چنانکه در ورقههای اول الدین معرفته در جزء ورقههای توحید و همچنین در ورقههای کرامت نفس گفتهایم. اخلاق آنوقت اخلاق است که خیانت و ظلم و دروغ و تجاوز را مطلقاً از انسان بگیرد و مصداق و لایجرمنّکم شنآن قوم علی ان لا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوی باشد و البته چنین تربیت مقدسی جز در پرتو توحید میسر نیست.

٥. برخی مانند برتراند راسل که افکار مادی دارند، اخلاق را از طریق هماهنگی منافع فرد و اجتماع میخواهند توجیه کنند، اما قابل توجیه نیست. اگر بنا شود تکیه گاه اخلاق فرد منافع شخصی خودش باشد، تا آن حد رعایت اخلاق را میکند که منافع فردی را در خطر ببیند، اما آنجا که با اتکاء به قدرتْ منافع فردی را تأمین شده میبیند اصول اخلاقی را زیر پا خواهد گذاشت. از این رو به عقیده ما راسل کسی است که شعار انسان دوستی دارد ولی فلسفهاش ضد انسان دوستی است.

اصل دیگر از اصول اخلاق اسلامی جنبه وجدان عمومی یا عمومیت وجدانی و یا کلیت وجدانی است

اخلاق نه تنها باید از حدود منافع شخصی بگذرد تا اخلاق باشد، باید از حدود منافع خانوادگی و قبیلهای و ملی نیز بگذرد و جنبه الهی و کلی و عمومی به خود بگیرد که [انسان] حتی نسبت به دشمن نیز مهر بورزد و مصداق «عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست» بوده باشد، مصداق «عزیز علیه ما عنتّم» و مصداق «لا یجرمنّکم شنآن قوم علی ان لا تعدلوا» باشد. پس یکی دیگر از اصول و مبانی اخلاق اسلامی این است که بر هیچ خودی به معنی منفعت پرستی فردی یا غیر فردی که معنیاش تقدم منفعت بر اصول اخلاقی در