یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤١ - اخلاق - معیار فعل طبیعی و فعل اخلاقی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٤١

خودخواهانه ناشی میشود و هدفْ نفس انسان یعنی خود انسان است. به عبارت دیگر فعل طبیعی از لحاظ انگیزه و هدف در داخل دایره «خود» است، و فعل اخلاقی از لحاظ انگیزه و هم هدف از آن صدف خارج است.

بر این تعریف، اولین ایرادی که وارد است این است که فعل اخلاقی- و طبعاً خود اخلاق- محدود شده به اینکه هدفْ غیر باشد و از احساسات غیرخواهانه ناشی شود و حال آنکه قلمرو اخلاق وسیعتر از این است. اموری از قبیل شجاعت، استقامت، اعتماد به نفس و مخصوصاً اباء ضَیم [١] و امثال اینها در قلمرو اخلاق است و حال آنکه مربوط به غیر نیست [٢]. خلاصه دلیلی ندارد که اخلاق را منحصر بدانیم به اخلاق اجتماعی و آنچه مربوط است به رابطه انسان با غیر، امور مربوط به رابطه انسان با نفس خود نیز جزء اخلاق است، بلکه اخلاق اساساً مربوط است به روابط انسان با نفس خود، و حسن رابطه با غیر از حسن رابطه با نفس ناشی میشود.

ثانیاً لازم میآید که رفتار مادرانه و پدرانه را اخلاقی بدانیم و حال آنکه اینها هرچند باشکوه و باعظمت است ولی به دلیل غریزی بودن و طبیعی بودن جزء اخلاق نیست. در اخلاق عنصر اختیار و اکتساب حتماً دخیل است. آنچه در پدر و مادر است اگر اخلاقی و اکتسابی میبود، اختصاص به فرزندان خود آنها پیدا نمیکرد. رفتار مادرانه قابل مدح است ولی قابل حمد نیست.