یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٧ - اخلاق

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٢٧

فرق بین انسان و حیوان که اراده از مختصات انسان است، با توجه به آنچه از کلمات صدرا در الهیات اسفار صفحات ... و اشارات بوعلی فهمیده میشود.

٤. مسئله ضمیر و وجدان که آن را منادی باطنی خواندهاند نیز بحثی است در اخلاق، یکی از این نظر که آیا انسان ضمیر مستقل از منافع شخصی دارد یا ندارد؟ دیگر از این نظر که آیا ضمیر غیر از عقل است یا عین اوست و به فرض اینکه غیر از عقل است، آیا مثل عقل مجرد است یا نیست؟

٥. عطف به نمره ١، گفتیم که منکرین حسن و قبح عقلی در مقام رد حسن و قبح ذاتی گفتهاند که چنین نیست که حسن یا قبح، صفتی باشد در ذات فعل و عقل ما آن صفت را ادراک کند، بلکه فعل در ذات خود صفتی از حسن و قبح ندارد، حسن و قبح چیزی جز ملایمت و عدم ملایمت با طبیعت ادراک کننده نیست. ما میگوییم این سخن تا اندازهای درست است، واقعاً هم اینطور است که حسن و قبح صفتی ذاتی در فعل نیست و به همین دلیل با وجوه و اعتبارات فرق میکند و حال آنکه صفت واقعی- خواه ذاتی مانند مقدار برای جسم و خواه عرضی مانند سفیدی برای جسم- با وجوه و اعتبارات فرق نمیکند و حسن و قبح، ناشی از ملایمت فعل با ذات ادراک کننده است، ولی ملایمت با ذات را باید دید که با چه مقام از مقامات ذات است. یک وقت موافقت با طبع جمادی است و یک وقت با طبع نباتی و یک وقت با طبع حیوانی و یک وقت با طبع انسانی است. در قسمت اخیر یعنی طبع انسانی، از جمله مقامات انسان مقام وحدت و اتحاد و توسعه شخصیت است که همه افراد دیگر را جزء ذات و متحد با ذات خود میبیند که در آن مرحله «متحد جانهای شیران خداست». پس مقصود از «امر موافق با طبیعت» اگر فایده شخصی است یعنی چیزی است که موافق با جنبه کثرت انسان است، میگوییم اینطور نیست، فرق است بین ملایمت خربزه و انگور با طبیعت انسان و ملایمت عدل