یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٣ - اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٩٣

سیگاریها.

مجموع مطالب نمره ٢٠ بهطور تفصیل در سخنرانی شب دوشنبه ٢٨ رجب ٨٢ در جلسه هیئت انصار ایراد شد و مطالب از بحث «عادت» خود ما در دفتر ٣٥ استفاده شده است.

٢١. رجوع شود به سفینة البحار ماده خُلق و به وسائل جلد ٢، صفحه ٢٢٢.

عادت و احتیاج و سنگین باری

٢٢. تتمه نمره ٢٠: قبلًا (با استفاده از بحث «عادت» در دفتر ٣٥) اشاره شد که خاصیت عادت شدن چیزی (چه روحی و چه جسمی) این است که گذشته از اینکه سهولت و مهارت ایجاد میکند و به عقیده ما- برخلاف عقیده بعضی روان شناسان- بر علم و هم قدرت می افزاید، طوری میشود که انسان از ترک آن رنج میبرد و از فعل آن لذت، احتیاجْ تولید میکند، درست احکام طبیعت را پیدا میکند که «العادة طبیعة ثانیه» از لحاظ لذت و الم و آرزو و حسرت و بالاخره از لحاظ قوه حاکمه بر وجود بودن.

نظریه فلاسفه منکر عادت، عادت و روح ابتکار

از همین نظر بعضی از فلاسفه [١] مانند کانت و روسو علیه عادت نظر دادهاند، گفتهاند عادت بشر را به صورت ماشین در میآورد و روح ابتکار را در او میکشد و اختیار و حرّیت اراده را از او سلب میکند.

عادت و آزادی

کانت میگوید: «هر اندازه بشر عاداتش زیادتر باشد استقلال و آزادیاش کمتر میشود.» بنابراین مسئله جدیدی پیش میآید و آن این است که عادت و ملکه، ارزش کار اخلاقی را از بین میبرد و برعکس آنچه قدما میگفتند ملکات ایجاد ارزش نمیکنند بلکه موجب سلب ارزش میشوند، پس خلق و خوی مطلقاً بد است، چه در مورد کارهای خوب و چه در مورد کارهای بد، زیرا انسان را از انسانیت یعنی آگاهی و آزادی و تصمیم ساقط میکنند.

عادت و آگاهی

به آقای حاج آقا رضا زنجانی که کسالت قلب دارند گفتم چرا سیگار میکشید، گفت: من آن را نمیکشم، او مرا میکشد.

عادت اراده را ضعیف میکند

پس مسئله جدیدی پیش میآید و آن رابطه اخلاق به معنی ملکات و