یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٤ - اخلاق چیست؟ ( رابطه جهان بینی و اخلاق )

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٧٤

آنچه باید و آرزوست «صورت» آن ماده قرار دهیم، تکاملی جز جبر طبیعی نخواهیم داشت، یعنی خودمان سازنده خودمان نخواهیم بود.

ضرورت دو رکن: علم، هدف خلاقیت، ارزش آفرینی

پس با از دست دادن یک رکن، علم و واقعیت و استعداد شگفت اتصال و اتحاد با حقیقت را از دست دادهایم و با از دست دادن دیگری رسالت خلّاقیت، خلافة اللّهی، فنّانیت ارزشها، عمران خود و سامان دادن خود را که جهان خلقت در اختیار خود ما قرار داده از دست دادهایم.

مدینه فاضله افلاطون جنبه آرزویی و خیالی و زیباییاش زیاد است و از علم و واقعیت دور. برعکس، اخلاق مادی امروز و از آن جمله اگزیستانسیالیسم در یک تعبیرش، از جنبه آنچه باید دور است.

انواع هدفها

گفتیم که عمده این است که هدف مشخص باشد. درباره هدف از انسان که انسان برای چه چیزی خوب است چگونه باشد، چند گونه میتوان نظر داد:

هدف لذت که نسبی است

الف. انسان خودش مانند هر ماده دیگر مثلًا چوب، آهن، وسیلهای است در دست خودش. اینکه چوب یا آهن باید چه جور باشد در متن چوب یا آهن مطرح نیست، بستگی دارد به نوع کاری که انسان با او دارد، در یک وقت و برای یک فرد خوب است که این چوب تبدیل به در بشود و در وقت دیگر و برای انسان دیگر و در مورد چوب دیگر خوب است که مثلًا پارو بشود. بنابراین انسان، یعنی مجموع قوا و استعدادهای انسان وسیلهای برای خود انسان [است.] ولی انسان خودش از این وسیله چه بهرهای میخواهد ببرد؟

جواب این است که لذت، البته با محاسبه جمع لذتها و تفریق المها که بشود سعادت و خوشی و خوشبختی.

نفی طرح مطلق اخلاقی، اگر هدف لذت باشد

نتیجه این است که انسان خودش را باید طوری بسازد که در مدت زندگی هرچه بهتر و بیشتر از لذت و سعادت بهره ببرد، و هم نتیجه این است که طرحی نیست و طرح واحدی نباید در کار باشد که همه انسانها را همه وقت مطابق آن طرح بسازند.