یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٣ - اخلاق - معیار فعل طبیعی و فعل اخلاقی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٥٣

نظریههایی که توجهشان به غایت است

در برخی نظریات به غایت توجه شده است، مانند نظریه اول و دوم که میگوید فعل اخلاقی آن است که هدف از فعل، غیر باشد نه نفس، و همچنین نظریه ٥ که میگوید فعل اخلاقی آن است که انگیزه و محرک، حسن ذاتی باشد. اگرچه حسن ذاتی غایت نیست ولی انگیزه هست، یعنی میتوان گفت هدف فاعل اتصاف به فعل زیباست و زیباشدن در مرتبه فعل است.

نظریهای که توجهش به فاعل است ولی جزء علت

در برخی نظریات، فعل اخلاقی و طبیعی از نظر مبدأ و غایت با هم تفاوتی ندارند، از نظر توأم بودن با عقل و دوراندیشی و درست اندیشی و شعاع نفوذ فکر با هم تفاوت دارند. هرگاه انسان دوراندیش و درست اندیش شد، منافع خویش را در مصالح اجتماع میبیند. این نظریه به مبدأ به عنوان جزء علت توجه دارد.

بنا بر برخی نظریات، فعل اخلاقی از مقوله محبت است (اساساً اخلاق از مقوله محبت است. اخلاق هندی بیشتر متکی بر محبت است) و بنا بر برخی نظریات از مقوله زیبایی است و بنا بر برخی از مقوله آزادی و استقلال است، البته آزادی روح از حکومت قوای بدنی، آزادی عقل از جسم، و به اعتباری از مقوله عقل است، و بنا بر برخی نظریات از مقوله زیرکی و هوشیاری اجتماعی است و بنا بر برخی نظریات (نظریه کانت) نه از مقوله محبت است و نه زیبایی و نه عقل مجرد و نه هوشیاری، بلکه مقولهای مستقل است از همه اینها، خود یک غریزه و یک الهام جداگانه است و میتوان گفت از مقوله تکلیف و یا اطاعت و انضباط و یا از نوع مسئولیت است.

راه تکمیل انسانیت

بنا بر برخی نظریات، برای تقویت اخلاق باید عواطف غیردوستی را تقویت کرد و در جستجوی عواملی بود که هرچه بیشتر موجبات بغض و نفرت را از بین ببرد و سبب الفت و محبت بشود، و بنا بر برخی نظریات باید احساسات عالی جمال پرستی را تا سرحد معنویات و معقولات بسط داد و تقویت کرد، و بنا بر برخی باید به مسئله نفس مجرد و سعادت آن که ملازم است با استقلال نفس و استعلاء بر بدن توجه کرد، و بنا بر برخی نظریات باید در تعلیم و