میکشد با اینکه قطعا به جسمش هیچ ضربهای وارد نشده است، یا اگر کسی عزیزش را از دست بدهد روحش رنج میکشد بدون اینکه به جسمش ضربهای وارد شده باشد، یا اگر به کسی نویدی بدهند و اطلاع پیدا کند که در آینده به آرزوی بزرگش میرسد خوشحال میشود بدون اینکه مثلا غذایی به ذائقهاش رسیده باشد یا دستش چیزی را لمس کرده باشد.

مثال خواب را هم که ذکر کردند، مثالی عالی است. کسانی هم که همین حرف را خواستهاند بگویند، همین مثال را ذکر کردهاند. واقعا ما در عالم رؤیا لذت جسمانی میبریم بدون اینکه از بیرون تحریکی روی جسم ما شده باشد، و الم جسمانی متحمل میشویم بدون اینکه از بیرون ضربهای وارد شده باشد؛ یعنی در بیداری از راه روح تنها لذت روحانی و الم روحانی میبریم، ولی در عالم خواب به واسطه اینکه- به قول آنها- روح آزادیای از بدن پیدا کرده، همان لذتهای جسمانی هم از داخل خود روح بر آن وارد میشود بدون اینکه جسم واسطه باشد. بنابراین از این نظر اشکالی نیست.

ولی ایشان باید توجه کنند کسانی که ایراد میکنند حرفشان این است که میگویند: قرآن نمیگوید در قیامت لذت ما انسانها لذت جسمانی و لذت روحانی است بلکه میخواهد بگوید این لذت جسمانی و لذت روحانی به همین شکلی است که ما در بیداری میبریم. اگر این طور گفتند، آنوقت سؤالْ سؤال قرآنی است که چنین نیست که قرآن فقط گفته باشد الم جسمانی، بلکه میگوید ما از همین راه جسم الم جسمانی میبریم، به جهت اینکه میفرماید: کلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیرَها لِیذُوقُوا الْعَذابَ [١]. پس اصل مطلب شما درست است ولی اینکه آیا آن را با قرآن میشود تطبیق داد یا نه، محل اشکال است که خالی از اشکال هم نیست.

مطلب دومی که فرمودید، درست است. میگویید حداکثر این است که قرآن میگوید «بهشت جسمانی»، این یعنی تنها روح نیست و بدنی هم هست، ولی چه ضرورتی دارد که آن بدنی که در آخرت با روح من متحد است عین این بدنی باشد که در این دنیا بوده؟ و اصلا بدنی هم که در این دنیا بوده هیچ وقت عین خودش نبوده و در طول ٦٠- ٧٠ سال آنقدر عوض شده که اگر همه آنچه را که جزء بدن یک کسی بوده (آن چیزهایی که به صورت فضولات، پوستههای بدن، ناخن و مو خارج شده است) بخواهیم جمع کنیم، هر آدمی شاید به اندازه یک کوه بزرگ بشود. یک آدم ٨٠- ٩٠ ساله قطعا نسبت به بدن ٦٠- ٧٠ سال پیش چندین بار تغییر کرده است. حتی همان سلول عصبی هم که میگویند نمیمیرد که یک سلول دیگر بجای آن بیاید، دائما در حال تبادل است؛ یعنی مرتب انرژی بیرون میدهد و انرژی جدید میگیرد و به هر حال بدنش را عوض میکند. پس

[١]. نساء/ ٥٦.