این خلاصهای است از بحثی که آقای طباطبائی کردهاند که در این بحث، ایشان مدعی شدهاند که انصرافهای موقت از خارج موجب پیدایش حالت موقت نفسانی میشود و انصرافهای دائم و ارادی و از روی برنامه سبب پیدایش حالات مداومی در انسان میشود و راز قضیه را هم در طلوع علم و اراده در وجود انسان دانستهاند.

و اما بیانی که آقای ایرانشهر کردهاند اگر آقایان علاقهمند هستند در جلسه آینده روی آن بحث کنیم. این یک بحث روحی است و بالأخره مربوط به مسائل روحی است، به نظرم بحث بیفایدهای نباشد.

سؤال: جنابعالی در مورد معجزه دوتا فرض مطرح کردید: یک فرض اینکه ما بگوییم تمام این اعمال مستقیما از جانب خداست و خود پیغمبر هیچ نقشی نداشته. فرض دوم اینکه پیغمبر نقشی داشته منتها به اذن خدا. فرض سومی هم طرحش فکر میکنم ضروری باشد و اشاراتی هم به آن کردید و آن این است که بگوییم این را صرفا پیغمبر انجام داده بدون حتی اذن خدا با توجه به اینکه در انسان نیروهایی هست، که درباره آن بحث مفصّلی داشت میشد که ما این نیروها را از درون خودمان میتوانیم بگیریم؛ یعنی این ادعا را میتوانیم بکنیم که این نیروها از درون ما سرچشمه میگیرد. ما الآن اگر قادر به گفتن هستیم، تصمیم میگیریم فلان کلام را حرف بزنیم، جمله را ادا کنیم؛ یا نیروهایی که به تدریج به آنها پی میبریم، درک مطالبی از دور، اینها نیروهایی است که در وجود انسان در اثر سیر تکاملی موجودات به تدریج به وجود آمده، منتها آن طوری که امروزه از نظر علمی روی آن بحث میکنند هر انسانی (یعنی نوع انسان) بالقوه دارای این استعداد هست، منتها اگر از ابتدای کودکی جریانات تجربی زندگیاش به نحوی باشد که از این مسیرهای عصبی و فعل و انفعالات استفاده شود اینها تقویت میشود و او میتواند خیلی مسائل را درک کند. حتی آن کسی که درک موسیقی دارد و میتواند خوب موسیقی را بفهمد و یک آهنگساز خوب بشود کسی است که در یک مسیر تجربی افتاده که آن جریانات عصبی در مسیرهای عصبی این قدر برقرار شده که خوب قوی شده و آن کسی که این قدرت را ندارد به علت این است که در این تجربه قرار نگرفته، آن مسیرهای عصبی مخصوص تقویت نشده و به قول معروف آن کانالها گشاد نشده و کم کم از بین رفته یا ضعیف شده مثل هر عضوی که به کار نیفتاده است.

پس انسان، بالقوه دارای این استعداد هست که بتواند خیلی مطالب را بیش از آنچه که یک فرد عادی درک میکند درک نماید، بستگی به تجربه دارد که در چه مسیری از تجربیات زندگی