مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٢ - جبر علّیت

اختلاف دارند [١]. این یک مسأله علمی است، ما نمیتوانیم قبول نکنیم. بحث در این است که آیا این دترمینیسم در موجود زنده هم صادق است یا نه، و الّا در مورد مسائل فیزیکی و مکانیکی جز آزمایشگاه هیچ کس صلاحیت ندارد جواب دهد که آیا علل یکسان معلول یکسان را به وجود میآورند یا نه. اما خود این دترمینیسم امروز رد شده و صدق قانون علیت در مورد مادیات هم تازه رد شده و به جای آن قانون «عدم حتمیت» آمده و این قانون میگوید علل یکسان معلول یکسان به وجود نمیآورند، بلکه احتمال اینکه علل یکسان معلول یکسان به وجود آورند بیشتر است. فیزیک جدید تقریبا تمام کاسه کوزههای سابق را شکسته و نظریه اینشتین این است که میگوید حتی دو شیء سرد و گرم را که پهلوی هم میگذاشتید و میگفتید طبق قانون فیزیک حتما گرما از شیء گرم به سمت شیء سرد میرود، طبق قانون «عدم حتمیت» ممکن است این دو شیء طوری با هم تبادل حرارت کنند که شیء سرد سردتر و شیء گرم گرمتر شود. ولی چون در اکثریت قریب به اتفاق مواردی که آزمایش کردهایم، دیدهایم که این حالت اتفاق افتاده، این قانون را تا به حال اشتباها به طور دگم و جزم صادر کرده بودیم. اما نکته اساسی و حساس اینجاست که ما میگوییم در مادیات قوانینی هست که اولا ما از خود این قوانین استنتاج دیگری میکنیم و بعد در مورد موجودات زنده قوانین و علل و عوامل دیگری صادق است.

استاد: قسمت اخیر که آیا علم امروز مسأله حتمیت را باطل کرده است یا نه، احتیاج به توضیحی دارد [٢] و آن این است که مسأله علیت آیا یک مسأله علمی است یا یک مسأله فلسفی؟ علیت به مفهومی که علوم به کار میبرند غیر از مفهومی است که فلسفه به کار میبرد و اینجا به درد ما میخورد. آنچه که از نظر علمْ علت شناخته میشود، فلسفه آن را علت نمیشناسد، و آن چیزی هم که امروز رد شده همین است، نه آن چیزی که مورد بحث ماست.

علوم آن چیزهایی را علت میدانند که فلسفه اسم آنها را «مُعِدّ» میگذارد نه «علت». نظر علوم این است که به این حوادث عالم که پی در پی قرار میگیرند و حادثهای بر حادثهای دیگر تقدم زمانی دارد، میگویند علت و معلول. از نظر علم، باید علت و معلول در دو زمان باشند.

بنابراین از نظر علم مثلا پدر علت است برای پسر، ولی از نظر فلسفه، اینها علت نیستند. فلسفه هیچ وقت این را نمیپذیرد که علت بتواند تقدم زمانی بر معلول خودش داشته باشد؛ فلسفه میگوید اگر