مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٦٤ - محکمات و متشابهات

قُلِ اللَّهُمَّ مالِک الْمُلْک تُؤْتِی الْمُلْک مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْک مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیدِک الْخَیرُ إِنَّک عَلی کلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ [١].

دیگر تأکیدی از این بالاتر نمیشود: مالک اساسی همه مُلکها و قدرتها تو هستی و به هرکه ملک بدهی تو میدهی و از هرکه منتزع بکنی تو میکنی و به هر که عزت بدهی تو میدهی، از هرکه عزت بگیری و ذلت بدهی تو میدهی، خیر منحصراً در دست توست و تو بر همه چیز توانا هستی.

این آیه از این نظر متشابه است که آن را چند گونه میشود پیاده کرد. همین قدر میگوید که همه چیز به مشیت الهی است؛ و این، دو جور ممکن است باشد، یکی اینکه در مشیت الهی هیچ چیزی شرط هیچ چیز نیست، کما اینکه بعضی همینطور نتیجهگیری غلط کرده و گفتهاند بنابراین ممکن است تمام شرایطی که ما آنها را شرایط عزت مینامیم پیدا بشود ولی به دنبال آن به جای عزت ذلت بیاید، و ممکن است تمام شرایطی که ما آنها را شرایط ذلت مینامیم حاصل شود اما پشت سر آن عزت بیاید! در سعادت دنیا و سعادت آخرت هیچ چیزی شرط هیچ چیز نیست چون همه چیز به مشیت الهی است! در نتیجه ممکن است یک قومی یا یک فردی در دنیا به سعادت کامل نائل بشود بدون هیچ مقدمهای، یا به بدبختی کامل برسد بدون هیچ مقدمهای، و یا در آخرت یک قومی به اعلی علّیین برده شوند بدون هیچ شرط و مقدمهای و قوم دیگری در قعر سجّین فرو بروند بدون هیچ مقدمهای. متأسفانه بعضی از مسلمین که به آنها اشاعره میگویند همین استفاده را از این آیه کرده و گفتهاند هیچ مانعی ندارد که پیغمبر خدا به جهنم برود و ابوجهل به بهشت، چون خدا گفته همه چیز به مشیت الهی است!

ولی این یک نوع پیاده کردن غلط است. آیه فقط میگوید همه چیز به مشیت الهی است اما کیفیت جریان مشیت را بیان نکرده و نگفته است که مشیت الهی که سعادت و شقاوت و عزت و ذلت به مشیت اوست، چگونه کار میکند. پس این آیه را چند گونه میتوان پیاده کرد. ولی وقتی ما به آیات دیگر قرآن مراجعه میکنیم، آنها آیات مادر میشوند و این آیه را تفسیر میکنند. مثلًا این آیه در کمال صراحت میگوید: ذلِک بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یک مُغَیراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتَّی یغَیرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ [٢]. یا آیه دیگر که از یک نظر اعمّ است میگوید: إِنَّ اللَّهَ لا یغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّی یغَیرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ [٣]. این دو آیه هرکدام چیزی دارد که دیگری ندارد. آیه دوم میگوید: خدا آنچه را که بر قومی هست از آنها نمیگیرد مگر آنچه را که در ایشان هست، خودشان از خودشان بگیرند. این