اگر ما مجازات اخروی را از نوع مجازات قراردادی و اعتباری دنیا بدانیم، اشکال وارد است؛ یعنی در قراردادهای دنیا باید تناسبی باشد. اما اگر آنچه قرآن میگوید، خبر دادن از نظام عالم باشد، در خبر دادن از نظام عالم، دیگر این حسابها نیست. همان طور که در مجازات مشروبخوار و در مجازات بچه خیرهسری که لب حوض میرود، فرض تناسب به آن معنا غلط است، در مجازات اخروی هم در نظر گرفتن این جور تناسبها غلط است. قرآن خبر میدهد که این عملِ بد الیالابد با تو باقی میماند. البته همیشه سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ و همیشه جانب خیر در عالم میچربد. انسان وقتی کار خوب بکند، بیش از مقداری که کرده است بَر و ثمر میدهد: فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها، ولی کار بد چون برخلاف نظام عالم است اینگونه نیست.

به هرحال چه کار خوب چه کار بد، آنچه باقی میماند نفس عمل است، و خدا و پیامبران هم اخبارکننده از واقعیتی در نظام عالم هستند. عدل الهی هم ایجاب میکند که هر موجودی به آنچه که استحقاق آن را دارد برسد؛ یعنی هرچه امکان وجود دارد، در عالم وجود پیدا میکند؛ اگر موجودی استحقاق یک نحو وجودی را دارد، هرگز جلوی وجودش گرفته نمیشود [با این توجیه] که بعد او آزار میبیند؛ خوب، آزار ببیند! این حسابهایی که ما روی عاطفه میکنیم که چون ما دلمان میسوزد به حال آدمی که او را عذاب کنیم پس خدا هم دلش بسوزد، خدا دل ندارد که بسوزد! مسائل دلسوزی و عاطفی که ابزارهای ما برای این زندگی دنیاست، در ساحت ربوبی دخالتی ندارد. او رحیم و رئوف است و رحمت وجودش به هر موجودی به اندازه استعداد وجودش میرسد، اما اینکه دلش به آن معنا بسوزد و متأثر شود این طور نیست؛ اینها مال بشر است. اگر چنین تأثری در او باشد، دیگر خدا نیست و تحت تأثیر عوامل خارجی قرار گرفته است؛ او تحت تأثیر عوامل خارجی قرار نمیگیرد.

- چرا خدا عمل بد را به عدلش جواب میدهد ولی عمل خوب را به فضلش.

استاد: همان مسأله عَشْرُ أَمْثالِها و فضل میشود. عرض کردم «مِثْل» به کمک آیات دیگر یعنی «خودش»؛ «مثل آن» یعنی بیشتر از خودش نیست. قهرا اگر ما آن آیات را گرفتیم که میگوید نفس عمل هست، «مِثْلَها» در اینجا یعنی بیش از خودش نیست، خودش است نه بیش از خودش. ولی در کارهای خیر، خودش در حالی است که به فضل الهی بار هم داده؛ و الّا باید همان حرف متکلمین را بگوییم که عملش اینجا میماند، بعد یک مجازاتی و یک چوبی هم میزنند، [در