استاد: در مورد سؤال دوم اولا این را خودتان قبول دارید- و شاید یک منطقی است که خودتان آن را همیشه به کار میبرید- که اگر ما واقعیتی را از قرآن استنباط کردیم، بعد اینکه چرا چنین یا چنان شده، به استنباط ما صدمه نمیزند؛ به این معنا که اگر ما از آیات قرآن- همان طور که خودتان هم لااقل در یک آیه تقریبا قبول کردید- استنباط کردیم [١] که واقعا در فاصله مردن و قیامت حیات و زندگی هست، اینکه در هیچ جای قرآن از این عامل به عنوان یک عامل تربیتی و انذاری استفاده نشده باشد، به این استنباط ما صدمه نمیزند؛ قرآن این مطلب را گفته است، حداکثر این است که بگوییم ما نمیدانیم چرا قرآن از این عامل استفاده نکرده است. اگر ما نتوانستیم این مطلب را توجیه کنیم که چرا قرآن از این عامل به عنوان یک عامل انذاری و تربیتی استفاده نکرده و از نظر ما بهتر میشد اگر استفاده میکرد، این سبب نمیشود- و خودتان هم به ما اجازه نمیدهید- که ما از آن آیات دست برداریم چون این «چرا» را نتوانستیم جواب دهیم.

گذشته از این، قرآن این کار را کرده است، چطور میگویید این کار را نکرده؟! اولا همان آیه وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ [٢]، از عاملی به این نزدیکی منتها به صورت تبشیر [استفاده کرده است.] برای تشویق به جهاد و شهادت هیچ چیزی بهتر از این نیست که اینها مردنشان همان و در آغوش نعمت و سعادت رفتن همان. در فکر مسلمین هم همین بود، نه اینکه ما شهید میشویم و بعد از میلیونها یا میلیاردها سال به سعادت خواهیم رسید؛ عقیده آنها این بود که کشته شدن ما همان و در آغوش سعادت رفتن همان.

این امر در تربیت اسلامی هم نفوذ کرده است. اهل منبر همیشه نقل میکنند که در شب عاشورا یکی از اصحاب حضرت به نام «بُرَیر بن خضیر» در حالی که با عدهای جلوی خیمه تنظیف نشسته بودند و انتظار میکشیدند، مرتب شوخی میکرد. رفیقش به او گفت: امشب که شب شوخی نیست! گفت: دوستان من همه میدانند که من در عمرم اهل شوخی نبودهام، ولی امشب شب شوخی است، چون میدانم فردا شهادت ما همان و بهشت رفتن و در آغوش حورالعین رفتن همان.

پس معلوم میشود این عامل تربیتی واقعا در روح مسلمین اثر داشته و تاریخ هم نشان میدهد که اصلا همه مسلمین این طور فکر میکردند و تنها منتظر قیامت نبودند بلکه فکر میکردند با شهید شدن بلافاصله در سعادت میروند، و طبعا از آن طرف هم فکر میکردند که با مردن گرفتار عذاب میشوند، و این را خود اسلام به آنها تلقین کرده بود و از خارج نبوده است. اینها مال

[١]. از آیات زیادی هم این مطلب را استنباط میکنیم.[٢]. آلعمران/ ١٦٩.