اما جواب سؤال اول: البته این سؤال از قدیم سؤال خیلی مهمی بوده و همیشه مطرح بوده است. بنده در کتاب عدل الهی در مسأله «مجازاتهای اخروی»، یک بخش که در آنجا باز کردهام جواب این سؤال و ایراد بوده که «مجازاتهای اخروی هیچ تناسبی با گناهان دنیوی ندارد، نه از جهت مدت و نه از جهت کیفیت». (درباره کیفیتش آن طور که به ما گفتهاند سوزندگی آتش جهنم با آتش دنیا مثقالش هفت صنّار تفاوت دارد [١]؛ در روایت داریم [٢] که یک حلقهاش اگر به این دنیا بیاید کوهها را آب میکند؛ این آتش با آتش دنیا هیچ تناسبی ندارد. مدت آن هم همین طور است.)

در مسأله «عدل و ظلم» شما خودتان یک منطقی در کتاب راه طی شده دارید که ما قسمتی از آن منطق را صحیح میدانیم و آن چیزی که ما رد میکنیم سبک متکلمین است. متکلمین همیشه میخواهند عدالت خدا را به عدالت یک حاکم دنیوی و اداره عالم را به اداره اجتماع انسان مقایسه کنند، و قهرا مجازاتهای اخروی را هم از نوع کیفرهای این دنیا میخواهند حساب کنند. ما در آنجا گفتهایم که اصلا اگر این طور باشد، [کیفر] در قیامت تقریبا موضوع ندارد؛ نه اینکه مدت و شدتش زیاد است، بلکه اصل آن غلط است. قرآن میگوید اینها در آخرت باید مجازات ببینند تا حیات دنیایشان با آن توجیه شود و حال آنکه بر اساس بیان متکلمین اصل آن کار [٣] غلط است و خود دنیا بیشتر قابل توجیه است تا آن کار؛ چرا؟ چون اصلا حکمت مجازات در این دنیا یکی از دو چیز است: اوّل تشفّی و عقده خالی شدن است و خود عقده خالی شدن هم یا از این جنبه است که ناراحتی فرد سلب میشود و یا از این جنبه که اگر عقده در کسی که ظلم بر او وارد شده باقی بماند، بعد به اجتماع صدمه میزند؛ یعنی اگر عقدهاش در مورد جانی خالی نشود، در مورد غیرجانی خالی میشود. این مضمون عجیب، در دعای حضرت رسول صلی الله علیه و آله هست [٤]: اللَّهُمَّ اقْسِمْ لَنا مِنْ خَشْیتِک ما یحولُ بَینَنا وَ بَینَ مَعْصِیتِک وَ مِنْ طاعَتِک ما تُبَلِّغُنا بِهِ رِضْوانَک وَ مِنَ الْیقینِ ما یهونُ عَلَینا بِهِ مُصیباتُ الدُّنْیا، اللَّهُمَّ امْتِعْنا بِاسْماعِنا وَ ابْصارِنا وَ قُوَّتِنا ما احْییتَنا وَ اجْعَلْهَا الْوارِثَ مِنّا وَ اجْعَلْ ثارَنا عَلی مَنْ ظَلَمَنا. یعنی انتقام ما را روی ظالم ما قرار بده. فرض بر این شده که این انتقامها از دل

[١]. [به معنی تفاوت بسیار زیاد][٢]. از خود قرآن هم شاید بشود این را استنباط کرد.[٣]. [یعنی مجازات][٤]. دعای خیلی خوبی است که من همیشه آن را در قنوتها و غیر قنوتها میخوانم. در ماه شعبان وارد است ولیبرای همیشه خوب است.