نباشد، این کارْ لغو و بیهوده است و انسان باید همیشه تابع عقل خودش باشد نه تابع آنچه که عادت و طبیعتش اقتضا میکند. لهذا هر گناهی که انسان مرتکب میشود، گناه بودنش نسبی است؛ یعنی از جنبه انسان که یک مجموعه است گناه است، و الّا از جنبه حیوانیت انسان [این طور نیست.] انسان در حالی که با عضوی از اعضای بدنش گناه میکند، این عضو که لذت میبرد، با این گناه به کمال خودش رسیده، اما انسان (یعنی این مجموعهای که باید با یک نظام اداره شود) چطور؟ انسان که مجموعهای است که باید با یک نظام اداره شود، بدبخت شده است. جامعه انسان چطور؟ جامعه انسان هم بدبخت شده است. غرض اینکه آن مقداری که جنابعالی فرمودید، بر ضد سخن من نیست.

مهندس بازرگان: شخصی راجع به کتابم (راه طیشده) از بنده سؤالی کرد که از جوابش عاجز شدم، چون سؤال وارد بود. در کتاب راه طیشده بیان شده است که در جهنم و بهشت خلود است، حالا اگر خلودِ بینهایت هم نباشد، نسبت به این زمانْ بینهایت است. از طرف دیگر در قرآن هست: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیئَةِ فَلا یجْزی إِلَّا مِثْلَها [١]. خداوند میفرماید اگر کسی کار بدی بکند، عین آن کار به او داده میشود. مثلا اگر کسی یک نفر را بکشد، کشتن یک نفس چه اندازه ضرر دارد؟ به خود مقتول و بچه و زن او و دیگران ضرر میرسد، خوب باید عین این ضرر به شخص قاتل برسد (مثلا چند سال عین عذابی را که آن افراد از این قتل عمد میکشند، آن شخص قاتل هم بکشد) ولی خلود در آتش تساوی نیست. یا اگر من به یک نفر ده هزار تومان پول دادم، به موجب آن آیه باید خداوند صد هزار تومان به من بدهد و صد هزار تومان محدود است. اگر کسی در این دنیا مثلا چهل سال خوبی کرده، حداکثر این است که باید در آن عالم چهارصد سال به او خوبی کنند و اگر چهل سال بدی کرده، باید در آنجا چهل سال به او بدی کنند، اما چرا این طور نیست؟

سؤال دیگر: همان طور که فرمودید در قرآن نسبت به سه مرحله مرگ، برزخ و قیامت بحث شده است. اگر عالم برزخ و عالم قبر توأم با احساس درد و لذت است، با توجه به اینکه قدر مسلّم این است که قرآن در مقام انذار است، چرا در قرآن از این عامل در جهت انذار و ترساندن مردم استفاده نشده؟ با اینکه تأثیر این انذار بیشتر است به خاطر اینکه فاصله زمانی تحقق عذاب برزخی کمتر از فاصله زمانی تحقق عذاب در قیامت است، و اگر استفاده شده، یکهزارم استفادهای که از عقاب و ثواب آخرت شده، در این جهت نشده است.

[١]

. انعام/ ١٦٠.