مَثَل کتابی است که آن را از زبانی به زبان دیگری ترجمه کنند. در واقع آن چیزی که این حرفها را به وجود آورده، دل بشر و فطرت بشر است و بعد به این صورت درآمده است.

کتاب کوچکی آقای دکتر شریعتی خودمان ترجمه کرده [به نام] نیایش که شرکت انتشار چاپ کرد. نویسنده نیایش همین الکسیس کارل معروف است. او راجع به اصالت دعا بحث میکند (چون دعا هم عبادت است). کارل از آن کسانی است که خیلی روی این مطلب اصرار دارد که حس مذهبی یک حس اصیلی است در انسان. مثلا درباره دعا میگوید: دعا پرواز واقعی روح است به سوی خدا.

فرید وجدی در دائرةالمعارف از رنان نقل میکند که گفته است:

ممکن است روزی هرکه را دوست میدارم نابود و از هم پاشیده شود، هرچه که در نزد من لذتبخشتر و بهترین نعمتهای حیات است از میان برود، و نیز ممکن است آزادی به کار بردن عقل و دانش و هنر بیهوده گردد، ولی محال است که علاقه به دین متلاشی یا محو شود، بلکه همواره و همیشه باقی خواهد ماند و در کشور وجود من گواهی صادق و شاهدی ناطق بر بطلان مادیت خواهد بود.

در این زمینه خیلی سخن گفته شده است. مطلبی را که اخیرا خودم برخورد کردهام برای شما نقل میکنم. کتابی اخیرا به دستم افتاده (شاید هم اخیرا منتشر شده) به نام دنیایی که من میبینم از اینشتین؛ مجموعهای است از سلسله نامهها و مقالات و سخنرانیهای این مرد در موضوعات مختلف. اینها را جمع کردهاند (خودش جمع کرده یا کس دیگر، نمیدانم) و شاید اصل کتاب هم به همین صورت بوده. متأسفانه این کتاب یا خیلی بد ترجمه شده و یا خیلی بد چاپ شده، چون وضع عبارتها مغشوش است، ولی این قدر مغشوش نیست که از آن استفاده نشود. این کتاب فصلی دارد تحت عنوان «مذهب و علوم». من قسمتهایی از آن فصل را چون در همین زمینه است، برای شما نوشتهام و میخوانم.

قطع نظر از اینکه گوینده یک دانشمند درجه اول عصر خودش هست، در اینجا عالی بحث کرده. مقدمهای میآورد که من در دو جمله آن را خلاصه کردهام؛ میگوید «محرک انسان عشق و آرزوست»؛ بعد میگوید «ببینیم چه محرکی و چه عشق و آرزویی مذهب را به وجود آورده است». میگوید «هیجانات و احساسات موجد مذهب، بسیار مختلف و متفاوتند». آنوقت تقسیمبندی میکند و از نظر عاملی که مذهب را به وجود آورده است و از نظر کیفیت، سه نوع مذهب بیان میکند؛ اسم یک مذهب را میگذارد مذهب ترس؛ میگوید: «مسلّم در میان اقوام