ارث زوجه - دانش، محمدحسن - الصفحة ١٥٠

و به عنوان «تتمه‌ى» آن آورده است؛ يعنى شيخ (رحمه الله) بلافاصله بعد از تمام شدن روايت سيزدهم‌

فرموده‌اند: «و كَتَبَ‌ الرِّضَا (ع) الى‌ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ... الحديث» لكن شيخ (رحمه الله) در كتاب «التهذيب» اينها را به عنوان دو حديث آورده است.

بررسى يك سؤال‌

با توجه به اينكه مرحوم شيخ طوسى (رحمه الله) كتاب «الاستبصار» را بعد از كتاب «التهذيب» نوشته است، اين سؤال مطرح مى‌شود كه: «آيا اينها يك روايت‌اند يا دو روايت؟»

بررسى دو جواب‌

در اين باره دو فرضيه وجود دارد:

\* فرضيه‌ياول: يك روايت بودنحديث «سيزدهم» و «چهاردهم»:

اگر بپذيريم كه روايت «سيزدهم» با روايت «چهاردهم» در مجموع يك حديث‌اند، بدين صورت كه، روايت چهاردهم تتمه روايت سيزدهم باشد؛ در اين صورت: چون حديث سيزدهم را شيخ طوسى (رحمه الله) از «حسن بن محمد بن سماعة» نقل مى‌كند، از اين رو، بايد ناقل حديث چهاردهم (مكاتبه) نيز «حسن بن محمد بن سماعة» باشد كه شيخ طوسى (رحمه الله) آن را از او نقل كرده است، بر اين اساس، با توجه به ذكر طريق شيخ (رحمه الله) در «مشيخه التهذيب» به «حسن بن محمد بن سماعة»، ديگر مشكلى در حديث وجود

نخواهد داشت.

\* فرضيه‌يدوم: دو روايت بودن حديث «سيزدهم» و «چهاردهم»:

اگر بپذيريم كه روايت «سيزدهم» و «چهاردهم» دو حديث‌اند- همان‌گونه كه در كتاب «وسائل الشيعة» و كتاب «ملاذ الاخيارفى‌