روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٤١٥ - ترجمه

مادر بيرون آيى به بول و غائط بازگردى [١]،آنگه اين‌همه تكبّر نرسد تو را،و قال الشّاعر:

ارى أبناء آدم ابطرتهم حظوظهم من الدّنيا الدّنيّة
فلم بطروا و اوّلهم منىّ اذا نسبوا و آخرهم منيّة
بشر بن جحاش روايت كرد كه:رسول-صلّى اللّٰه عليه و آله و سلّم- وعظ مى‌كرد،پاره‌اى آب دهن [٢]بر دست كرد و انگشت بر او نهاد و گفت خداى تعالى گويد [٣]:يا ابن آدم،اى فرزند آدم چگونه مرا عاجز توانند كردن،و من تو را از مانند اين آفريده‌ام!آنگه تو را مستوى كرده‌ام.چون به حدّ كمال رسيدى در ميان دو برد خراميدن گرفتى،و بار تو بر زمين گران شد.مال به چنگ آوردى [٤]جمع كردى و منع كردى،آنگه گفتى:صدقه دهم؟ندهم كه نه وقت صدقه است،و گفتند:

معنى آن است كه:إنّا خلقناهم من أجل ما [٥]يعلمون من الامر و النّهى،ما ايشان را براى آن آفريديم كه ايشان دانند از امرونهى،و مثله فى المعنى قوله: وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِيَعْبُدُونِ [٦]،اجل بيفگنده است چنان كه شاعر گفت:

ء أزمعت من آل ليلى ابتكارا
يعنى من أجل آل ليلى،و گفتند:«ما»به معنى«من»است،أى ممّن يعلمون،ما ايشان را از آن‌كس آفريديم كه ايشان مى‌دانند و آن آدم است -عليه السّلام-و ايشان نيز[چون] [٧]بهايم نيستند كه اصل خود نشناسند.

فَلاٰ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشٰارِقِ وَ الْمَغٰارِبِ ،گفت [٨]:سوگند نخورم [٩]به خداى