«مماسّه»ملامسه باشد و او كنايت است از وطى باتّفاق،و به نزديك ما بايد تا برده كه در اين كفّارت آزاد كند مؤمن باشد،سواء اگر بنده باشد اگر پرستار،اگر كوچك بود اگر بزرگ،و اين بر سبيل استحباب باشد،و لكن [١]مؤمن نبود مجزى بود الّا از [٢]قتل خطا كه قيد زد خداى تعالى به ايمان گفت: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ،و اين قول عطاست و نخعى و ثورى و مذهب ابو حنيفه است و اصحابش،الّا آن است كه ايشان گفتند:فرقى نباشد ميان مؤمن و كافر[١٥-ر]و به نزديك ما كافر مكروه باشد.و شافعى گفت در انواع كفّارات برده:الّا مؤمن نشايد،و اين مذهب مالك و احمد و اسحاق است،اگر برده مكاتب باشد روا نباشد او را آزاد كردن،سواء اگر از مال مكاتبت چيزى داده باشد يا نداده باشد،و اين مذهب ماست و مذهب شافعى و مالك و اوزاعى و ثورى،و ابو حنيفه و اصحابش گفتند:اگر از مال مكاتبت چيزى نداده باشد روا بود،و اگر داده باشد روا نبود، مادر [٣]فرزند را در كفّارت آزاد كردن روا باشد و جملۀ فقها خلاف كردند در اين [٤]، مدبّر فرزند را در كفّارت آزاد شايد كردن به نزديك ما،و شافعى و ابو حنيفه گفتند:

نشايد.

ذٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ ،اين آن است كه شما را به آن وعظ مى‌كنند و خداى تعالى به آنچه شما مى‌كنيد داناست.وطى باتّفاق حرام است.امّا جز وطى از تقبيل و لمس حرام نباشد [٥]در قول بيشتر اهل علم،و اين قول حسن و سفيان است و قول درست از مذهب شافعى،و قولى ديگر شافعى را آن است كه:عام است در لمس و تقبيل و انواع تلذّذ.

فَمَنْ لَمْ يَجِدْ ،گفت:هركس كه نيابد،يعنى برده ندارد كه آزاد كند يا

[١] .آد،كا،گا:و اگر.

[٢] .آد،كا،گا:در.

[٣] .آد،كا،گا+و.

[٤] .آد،كا،گا+معنى امّا.

[٥] .آد:روا باشد.