انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٦٨ - قدرت زبان

نور هدايت‌

در اينجا پيامبر صلى الله عليه و آله به زبان اشاره مى‌كند كه مهم‌ترين وسيله ارتباط انسان‌ها با يكديگر و نقل و مبادله اطّلاعات و معلومات از قومى به قوم ديگر و از نسلى به نسل ديگر است. اگر اين وسيله ارتباطى نبود هرگز انسان نمى‌توانست تا اين حد در دانش و تمدّن مادّى و مسائل معنوى ترقّى كند. مى‌فرمايد: «خدا رحمت كند كسى را كه از گفتارش بهره ببرد يا سكوت كند تا سالم بماند». در اين حديث دو مطلب مهم وجود دارد:

١. زبان انسان بيش از هر چيز ديگر بر او حاكميّت دارد. خصوصيّات منحصر به‌فردى كه زبان دارد در هيچ‌يك از اعضاى بدن و موجودات ديگر نيست.

الف) زبان هميشه در اختيار انسان است و گاه براى تشبيه مى‌گويند سخن گفتن براى او «مثل آب خوردن» است، باز آب خوردن نياز به مقدّماتى دارد امّا سخن راندن مقدّمات هم نمى‌خواهد.

ب) خطرهاى زبان قابل مقايسه با هيچ‌يك از اعضاى ديگر نيست. گناهان كبيره‌اى كه با زبان انجام مى‌شود به بيست يا سى گناه مى‌رسد.

فيض كاشانى در كتاب محجّةالبيضاء و غزالى در احياء العلوم بحث بسيار مشروحى ذيل عنوان «گناهان زبان» ذكر كرده‌اند، از جمله غزالى بيست انحراف و گناه براى زبان نقل كرده است، بدين ترتيب:

١. گفت‌وگو در امورى كه به انسان مربوط نيست.

٢. سخنان زياده و بيهوده‌گويى.

٣. گفت‌وگو در امور باطل، مانند وصف مجالس شراب و قِمار و زنان آلوده.

٤. جدال و مِراء (خرده‌گيرى و اعتراض بر ديگران به منظورهاى غلط، مانند تحقير ديگران يا اظهار فضل خود).

٥. خصومت و نزاع و لجاج در كلام.

٦. تصنّع در سخن و تكلّف در سجع و مانند آن.