انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٧٥ - معيار ظاهر و باطن

همه اعمال خود را حاضر مى‌بينند؛ و پروردگارت به هيچ‌كس ستم نمى‌كند».

در حديثى در ذيل آيه ١٤ سوره إسراء از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود:

«در آن روز انسان آنچه را انجام داده و در نامه عمل او ثبت است، همه را به خاطر مى‌آورَد، گويى همان ساعت آن را انجام داده است». [١] اكنون اين سؤال مطرح است كه اين نامه چيست و چگونه است؟

در جواب مى‌گوييم: بى‌شك از جنس كتاب و دفتر و نامه‌هاى معمولى نيست.

لذا برخى مفسّران گفته‌اند: نامه عمل چيزى جز «روح انسان» نيست كه آثار همه اعمال در آن ثبت است، زيرا ما هر عملى انجام مى‌دهيم اثرى در روح و جان ما مى‌گذارد.

يا اينكه اين نامه عمل اعضاى پيكر ما حتّى پوست تن ما و از آن بالاتر، زمين و هوا و فضايى است كه در آن اعمال خود را انجام مى‌دهيم، چرا كه اعمال ما گذشته از اينكه در جسم و همه ذرّات پيكر ما نقش مى‌بندند، در هوا و زمين منعكس مى‌شوند.

گرچه اين آثار براى ما در اين دنيا محسوس و درك‌كردنى نيست، بى‌ترديد وجود دارد و روزى كه در آن روز ديد تازه‌اى پيدا مى‌كنيم همه اينها را مى‌بينيم و درك خواهيم كرد.

تعبير به «خواندن» هرگز نبايد ما را از آنچه در تفسير بالا ذكر شد منحرف كند، زيرا خواندن در اينجا مفهوم وسيعى دارد كه هرگونه مشاهده را در معناى وسيعش جاى مى‌دهد. مثلًا در تعبيرات روزمرّه گاه مى‌گوييم در چشمان او خواندم كه چه تصميمى دارد. يا فلان عمل را كه از فلانى سر زد بقيّه‌اش را خواندم.

ازاين‌رو خطوط اين نامه عمل قابل انكار نيست، زيرا آثار واقعى و تكوينى خود عمل است. درست مانند صداى ضبطشده انسان يا عكسى كه از او گرفته‌اند و يا اثر انگشت او.

[١]. تفسير عياشى، ج ٢، ص ٣٢٨، ح ٣٥.