انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٦٨ - محاسبه و مراقبه نفس

مسلمان بعد از توبه، بايد در طريق محاسبه گام بردارد. واضح است وقتى ضرر دامنگير انسان شد در هر امرى كه باشد با احتياط پيش مى‌رود، چگونه است كه وقتى تاجر متوجّه ضرر شد حسابش را دارد و هميشه در فكر اين است كه چه وقت مى‌تواند آن را جبران كند. كسى كه خلاف كرد و آن‌گاه فهميد و از آن كار پشيمان شد و توبه كرد و آن را حساب كرد، بايد ديگر مرتكب عصيان و نافرمانى نشود.

با توجّه به مطالب گفته شده در امر محاسبه بايد سه اصل را به‌دقّت بررسى كرد و از آنها بهره برد:

نخست اينكه به جنايات و نافرمانى‌هاى خود و نعمتى كه از ناحيه خداوند متعال به او رسيده، نظر كند. اين دو را در برابر يكديگر قرار دهد. مسلّماً آن كه از نور حكمت بهره نبرده و به نفسش اعتماد داشته باشد هرگز نمى‌تواند در مقام مقايسه برآيد، زيرا تشخيص نعمت از نقمت امرى است بسيار دشوار. كسى كه سرگرم استفاده از نعمت‌هاى الهى است نعمتِ زياد، او را از ياد خدا غافل كرده:

« «وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بَايَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَايَعْلَمُونَ»؛ آنان كه آيات ما را تكذيب كنند، ما آنها را از جايى كه خود نمى‌فهمند به‌تدريج به عذاب نزديك مى‌كنيم». [١] يعنى به آنها نعمت مى‌دهيم، سرگرم نعمت شده، ما و آيات ما را فراموش مى‌كنند و به جهت طغيان مستوجب عذاب مى‌شوند.

دو ديگر اينكه انسان بايد بفهمد آنچه از طاعات و عبادات برعهده اوست، منّتى از حقّ است و بداند اصلاح حال او فقط با انجام دادن فرايض صورت مى‌گيرد و آنچه از او به‌عنوان طاعت و عبادت صادر مى‌شود وظيفه او و براى اصلاح حال خود او وضع شده است. چنانكه طبيب به مريض نسخه مى‌دهد، اگر او به دستورهاى طبيب عمل كرد، آيا بايد بر طبيب منّت گذارَد؟ طاعات و عبادات ما همگى داروهايى‌اند كه بيمارى غفلت و جهل را برطرف مى‌سازند.

[١]. سوره اعراف، آيه ١٨٢.