انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٣ - فلسفه توكّل

صحيح، تاكتيك مثبت و انواع وسايل و اسباب ظاهرى غفلت نمى‌كرد. اينها همه ثابت مى‌كند كه توكّل آن مفهوم منفى را ندارد.

ثانياً توكّل بر خدا آدمى را از وابستگى‌ها كه سرچشمه ذلّت و بردگى است نجات و به او آزادگى و اعتماد به نفس مى‌دهد.

شخصى از امام علىّ بن موسى‌الرّضا عليه السلام پرسيد:

ما حَدُّ التَّوَكُّلِ؟

: «حدّ توكّل چيست؟»

فَقالَ: ان لا تَخافَ مَعَ اللّهِ احَداً:

فرمود: «اينكه با اتّكاءِ به خدا از هيچ‌كس نترسى». [١] پرسش: در اين صورت دعا چه معنايى دارد؟

پاسخ: معناى تسليم اين نيست كه از خدا درخواستى نكنيم و او را نخوانيم، بلكه به اين معناست كه اگر حاجت خواستيم و اجابت نشد تسليم باشيم.

وَالرّضا بِقَضاءِ اللّهِ‌

. مرحله رضا از مرحله قبل نيز بالاتر است. در مرحله تسليم گويا انسان منافعى دارد ولى از آن چشم مى‌پوشد و دندان روى جگر مى‌گذارد.

در مرحله رضا حتّى در درون نفس مقاومتى نسبت به خواست‌ها و تمايلات نيست و همين تفاوت مرحله تسليم با رضاست.

اين چهار مرحله مراحل سير به سوى خدا و قرب به اوست. بيان آن با الفاظ آسان است، ولى بسا بين هريك از اينها فرسنگ‌ها راه است. از اين مرحله گاه به «فناء فى اللّه» تعبير مى‌كنند. البتّه فنا دو معنى دارد كه يكى معقول است و آن فنا همان رسيدن به مرحله رضاست. در اين مرحله انسان خواست‌هاى خود را به‌كلّى در مقابل ذات پاك الهى فراموش مى‌كند. و اين معناى صحيح فناءِ فى اللّه است كه با شرع و عقل نيز سازگار است.

البتّه اينها هيچ منافاتى با دعا و طلب حاجت از خدا ندارند و كسى كه به آخرين مرحله كمال ايمان يعنى مرحله رضا برسد باز به دعا محتاج است.

تمام اين مقامات را با صبر و شكيبايى مى‌توان به دست آورد. اصولًا صبر

[١]. رجوع شود به: تفسير نمونه، ذيل آيه ١٢ سوره ابراهيم.