همه اينها فوايدى است كه در نماز، قطع نظر از جماعت وجود دارد و اگر ويژگى جماعت را بر آنها بيفزاييم- كه روح نماز همان جماعت است- بركات بى‌شمار ديگرى دارد كه كم و بيش همه از آن آگاهيم.

بحث در مورد فلسفه و اسرار نماز را با حديث جامعى از امام علىّ بن موسى‌الرّضا عليه السلام پايان مى‌بريم.

حضرت در پاسخ نامه‌اى كه از فلسفه نماز در آن پرسيده شده بود چنين فرمود:

«إنَّها إقرارٌ بالرُّبوبِيَّةِ لِلّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَخَلْعُ الأندادِ وَقِيامٌ بَينَ يَدَىِ الجَبّارِ جَلَّ جَلالُهُ بِالذُّلّ وَالمَسكَنَةِ وَالخُضُوعُ وَالاعتِرافُ وَالطَّلَبُ لِلإقالَةِ مِن سالِفِ الذُّنوبِ وَوَضعُ الوَجهِ عَلَى الأرضِ كُلَّ يَومٍ خَمسَ مَرّاتٍ إعظاماً لِلّهِ عَزَّ وَجَلّ وَأن يَكُونَ ذاكِراً غَيرَ ناسٍ وَلا بَطِراً وَيَكونَ خاشِعاً مُتَذَلّلًا راغِباً طالِباً لِلزّيادَةِ في الدّينِ وَالدُّنيا مَعَ ما فِيهِ مِن الانزِجارِ وَالمُداوَمَةِ عَلى‌ ذِكرِ اللّهِ عَزَّ وَجَلّ بِالليلِ وَالنَّهارِ لِئَلّا يَنسى‌ العَبدُ سَيّدَهُ وَمُدَبّرَهُ وَخالِقَهُ فَيَبطُرُ وَيَطغى‌ وَيَكونَ في ذِكرِهِ لِرَبّهِ وَقِيامِهِ بَينَ يَدَيهِ زاجِراً لَهُ عَن المَعاصِي وَمانِعاً مِن أنواعِ الفَسادِ

؛ علّت تشريع نماز اين است كه توجّه و اقرار به ربوبيّت پروردگار است. و مبارزه با شرك و بت‌پرستى و قيام در پيشگاه پروردگار در نهايت خضوع و نهايت تواضع و اعتراف به گناهان و تقاضاى بخشش از معاصى پيشين و هر روز پيشانى نهادن بر زمين براى تعظيم پروردگار. و نيز هدف اين است كه انسان همواره هوشيار و متذكّر باشد، گرد و غبار فراموشكارى بر دل او ننشيند، مست و مغرور نشود، خاشع و خاضع باشد، طالب و علاقه‌مند فزونى در مواهب دين و دنيا شود. علاوه بر اين، مداومت ذكر خداوند در شب و روز كه در پرتو نماز به دست مى‌آيد، سبب مى‌شود كه انسان مولا و مدبّر و خالق خود را فراموش نكند، روح سركشى و طغيانگرى بر او غلبه نكند. و همين توجّه به خداوند و قيام در برابر او، انسان را از معاصى بازمى‌دارد و از انواع فساد جلوگيرى مى‌كند». [١]

[١]. علل الشرائع، ج ٢، ص ٣١٧، ح ٢.