در وضع قوانين مجازات اسلامى و چگونگى اجراى آنها نيز اصول و قواعدى حاكم است كه برخاسته از صفت رحمت الهى بر انسانها و در نظر داشتن مصالح آنها و حفظ شخصيت و كرامت مجرمين است تا غرض و هدف اصلى در وضع اين قوانين حفظ شده و به درستى تحقق يابد . همچنين با دقت در آنچه در اصول مجازات ذكر مى‌شود ، مى‌توان به وجوهى از فلسفه مجازات پى‌برد كه به آنها مى‌پردازيم :

اصل اوّل : تناسب بين مجازات و جرم

گفتيم مجازات از باب رحمت حق تعالى به فرد و جامعه بوده و در راستاى فلسفه و هدف خاصى بنا نهاده شده است و ناشى از غضب الهى نيست. همچنين خداوندى كه اين مجازات را قرار داده، برخوردار از عدالت است و به مصالح و مفاسد عاليه‌اى آگاهى دارد كه ديگران از آن بى‌خبرند؛ بنابر اين تا اندازه‌اى كه مجازات، اثر بخش بوده و مجرم، مستحق آن است و در راستاى تحقق فلسفه مجازات بوده و موجب اصلاح فرد و جامعه است ، وضع مى‌گردد. همچنين در اينجا، كارايى ديگر فلسفه مجازات، يعنى عدالت، روشن مى‌شود و با شخص مجرم نيز عادلانه رفتار شده و به ميزان جرم ارتكابى سزا داده مى‌شود، پس بايد ميان جرم و كيفر، تعادل و تناسب وجود داشته باشد كه اين تناسب در اسلام ديده شده است .

مجازات در اسلام به تعزيرات و حدود و قصاص و ديه تقسيم مى‌شود كه در همه اين موارد تناسب ميان جرم و مجازات رعايت شده است.

بسيارى از مجازات‌ها در اسلام به صورت تعزيرات است كه مقدار تعيين شده‌اى از قبل ندارد و مقدار و نوع آن به نظر حاكم شرع بستگى دارد . در اين نوع از مجازات، نهايت تناسب رعايت شده و حاكم با توجه به فلسفه مجازات كه در آن، بيشتر تأديب مجرم و بازدارندگى او و ديگران مد نظر است ، نو ع مجازات و مقدار آن را تعيين مى‌كند. (١) ما در ضمن اصل دوم نيز به زواياى ديگر تعزيرات مى‌پردازيم.

(١)جواهرالكلام، ج٤١، ص ٢٥٤ .