خمينى (ره) از جهات فراوانى نسبت به ديگر تقسيمات برترى دارد كه از آن جمله، جامعيت و منطقى بودن آن است، زيرا امام خمينى(ره) تقيه را از سه جهت تقسيم كرد، ولى ديگران به ابعاد مختلف تقيه توجه نكرده‌اند.

د ـ اختلاف فقها در تقيّه مداراتى

نگاه و باور فقها به تقيه مداراتى از جهات گوناگون متفاوت است. سزاوار است پيش از آغاز بحث، اين اختلاف روشن شود. براى پرهيز از طولانى شدن نوشته، تنها به بيان نظريات شيخ انصارى و حضرت امام خمينى (ره) نسبت به تقيه خوفى و مداراتى مى‌پردازيم:

١. شيخ انصارى تقيه خوفى را مقسم و تقيه مداراتى را بخشى از آن مى‌داند. بنابراين، از نگاه شيخ انصارى، تقيه مداراتى قسمى از تقيه خوفى است و در نتيجه تقيه مداراتى در طول تقيه خوفى است نه در عرض آن. (١١)

حضرت امام خمينى (ره) به خلاف نظريه شيخ انصارى، تقيه مداراتى را قسيم و در عرض تقيه خوفى مى‌داند. ايشان در مقام بيان تقسيمات تقيه، آن را با صرف نظر از ارتباطش با امور ديگر و به اصطلاح «في حدّ ذاته» به «خوفى»، «مداراتى»، «اكراهى»، و «كتمانى» تقسيم مى‌كند. (١٢)

٢. مرحوم شيخ انصارى تقيه مداراتى را از نظر حكم مستحب مى‌داند، (١٣) اما حضرت امام خمينى (ره) آن را واجب مى‌داند. (١٤)

٣. شيخ انصارى در ماهيت تقيه مداراتى، ضرر را شرط كرده ولى مى‌گويد: «ضرر تدريجى» است (١٥) ولى حضرت امام خمينى(ره) در ماهيت تقيه مداراتى جز جلب محبّت و

(١١) رسائل فقهيه، ص٧٥.
(١٢) الرسائل، ص١٧٤.
(١٣) رسائل فقهيه، ص٢.
(١٤) الرسائل، ص١٧٤.
(١٥) همان.