فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٧٨ - تقيه مداراتى و جايگاه آن در انسجام اسلامى محمد رحمانى
زيلعى از فقهاى حنفى در باب شروط نماز آورده است:
هركس به دو بلاى مساوى گرفتار شود، در انتخاب يكى از آنها مختار است و اگر مساوى نباشند بايد بلايى را كه ضرر كمتر دارد، انتخاب كند. (٦٦)
فقه شافعى
نووى از فقهاى بزرگ شافعى مىنويسد:
فان يمين المكره غير لازمة عند مالك و الشافعي و أبي ثور و اكثر العلماء (٦٧)؛
قسم شخص اكراه شده پيش مالك و شافعى و ابى ثور و بيشتر فقها لازم نيست.
شربينى در مقام استدلال بر اينكه گفتار شخص مكروه در ارتباط با كفر اثر ندارد به آيه: {الاّ مَن أكره و قلبُهُ مطمئنٌ بالايمان } استدلال مىكند. وى مىنويسد:
لايكون مرتداً لانّ الايمان كان موجوداً قبل الاكراه و قول المكره ملغى مالم يحصل فيه اختيار لما اكره عليه كما لو اكره على الطلاق فانّ العصمة كان موجودة قبل الاكراه فإن لم يحصل منه اختيار لما اكره عليه لم يقع عليه الطلاق؛ (٦٨)
شخص مكره(برگفتن كلمه كفر) مرتد نيست؛ زيرا ايمان قبل از اكراه موجود بوده و گفتار مكره تا هنگامى كه اختيارى نسبت به آن حاصل نشود به منزله لغو است؛ مانند اينكه شخصى بر طلاق اكراه شود پس همانا پيش از اكراه اگر اختيارى نسبت به عمل مورد اكراه (طلاق) حاصل نشود طلاق واقع نخواهد شد.
سيوطى از جمله فقهاى برجسته شافعى است. او در مواردى تصريح به جواز تقيه كرده است؛ از جمله در مورد كفر ورزيدن، سرقت، شرب خمر، شرب بول، خوردن مردار، تلف كردن اموال ديگران، افطار روزه در ماه رمضان، خارج شدن از نماز واجب و زنا.
او در پايان به عنوان يك ضابطه كلى آورده است:
(٦٦) الأشبا و النظائر على مذهب أبي حنيفة النعمان، ابن نجيم، ص٨٩.
(٦٧) المجموع شرح المهذّب، النووى، ج١٨، ص٣.
(٦٨) مغني المحتاج في شرح المنهاج، الشربينى، ج٤، ص١٣٧، در حاشيه منهاج الطالبين.