توضيح: آثار دو قسم است: برخى آثار، فعل مكلف است و بعضى آثار، فعل مكلف نيست؛ مثلاً اگر متنجّسى كه دو بار بايد شسته شود و يا بايد خاك مالى گردد، از باب تقيه يك بار شسته شود و يا خاك مالى نشود و با آن از باب تقيه نماز بخوانند، در اينجا تنها نماز صحيح است و نجاست متنجّس باقى است؛ زيرا متنجس شدن لباس از آثار ملاقات با نجاست است نه از آثار فعل مكلف تا با تقيه مداراتى برداشته شود.

نظير اين مطلب در بحث از حديث رفع آمده است كه با آن، تنها آثار فعل مكلف برداشته مى‌شود. بنابراين اگر مكلّف از روى اضطرار، دستش به نجس بخورد نجاست آن با حديث رفع برداشته نمى‌شود.

ى ـ شرط عدم مندوحه

از جمله مباحث مهم تقيّه اين است كه تقيه و اجزاء عمل تقيه‌اى از مأمورٌ به واقعى، مشروط به نبود مندوحه عرضى و يا طولى است يا نه؟

پيش از بحث لازم است مقصود از مندوحه عرضى و طولى روشن گردد.

مندوحه عرضى؛ يعنى مكلف بتواند در همان زمانى كه بايد تقيه شود عمل واقعى را به صورت صحيح و واقعى انجام دهد و مقصود از مندوحه طولى عبارت است از اينكه مكلف بتواند عمل تقيه‌اى را پس از زمان تقيه، به صورت صحيح و واقعى انجام دهد.

پس از روشن شدن اين دو اصطلاح، به نظر مى‌رسد اين بحث در تقيه مداراتى راه ندارد؛ زيرا هدف و حكمت تقيه مداراتى جلب محبت و مودت و وحدت كلمه مسلمانان است واين معنا جز با انجام عمل بر طبق نظر آنها و در جمع آنان به دست نمى‌آيد.

حضرت امام خمينى (ره) ميان اينكه دليل تقيه، مطلقات و عمومات اضطرار باشد در اين صورت عدم مندوحه شرط است و ميان اينكه دليل تقيه روايات خاص باشد كه در اين صورت عدم مندوحه شرط نيست، تفصيل قائل شده و مى‌فرمايد:

«ظاهر اين است كه عدم مندوحه در تقيه مستفاد از اخبار خاصه (مداراتى) شرط نباشد بنابراين اگر كسى مى‌تواند نمازش را به غير صورت تقيه بخواند بر او