واجب نيست، بلكه بهتر اين است كه در حضور اهل سنت و با رعايت تقيه خوانده شود. همچنين رعايت حيله لازم نيست؛ زيرا اخبار نسبت به حضور در جماعت آنها اطلاق و تأكيد دارد.» (٥٠)

چند نكته اساسى به عنوان جمع بندى

نكته اوّل: برخى تصور كرده‌اند تقيه مداراتى مشروط به مواردى است كه ترك آن ضررى است. از اين رو روايات دال بر آن را حمل بر فرض وجود ضرر كرده اند و آن را در غير مورد ضرر روا ندانسته‌اند.

ولى اين توهم و تصور، صحيح نيست؛ زيرا بسيارى از روايات مربوط به تقيه مداراتى اطلاق دارد اعم از اينكه ضررى باشد يا نباشد.

نكته دوم: برخى از روايات دال بر تقيه مداراتى، وجوب و حكم الزامى را استفاده كرده‌اند، از اين رو بزرگانى همانند صاحب وسائل الشيعه، بابى را تحت عنوان «وجوب عشره العامه» منعقد كرده‌اند.

در مقابل، برخى ديگر استحباب را فهميده‌اند و روايات دال بر وجوب را اينگونه حمل كرده‌اند كه در مقام حذر است و دلالت بر وجوب ندارد.

به نظر مى‌رسد بايد قائل به تفصيل شد؛ به اين معنا كه اگر شرايط عادى باشد، تقيه مداراتى مستحب و نظر دوم صحيح است ولى اگر شرايط غير عادى باشد همانند عصر حاضر كه با ترك تقيه مداراتى، ضررهاى زيادى متوجه كيان اسلام و مذهب حقه و جامعه اسلامى مى‌شود در اين صورت از باب قاعده تقديم اهم بر مهم، رعايت تقيه مداراتى واجب خواهد بود.

نكته سوم: برخى توهم كرده‌اند تقيه مداراتى مختص به زمان و منطقه‌اى است كه اهل سنت از اقتدار و شوكت برخوردار باشند. محقق همدانى و بعضى ديگر به دو دليل با اين عقيده مخالفت كرده‌اند:

(٥٠) الرسائل، ص٢٠٣.