پر واضح است اگر تمام شيعيان بخواهند در نماز جماعت آنها شركت كنند و تمام آنها نيز اين نماز را باطل بدانند ـ مگر اينكه وظايف خويش را انجام دهندـ اين مطلب براى آنها سرانجام، روشن خواهد شد؛ چون چنين امرى كه هميشه مورد ابتلا است و از تمام افراد نيز سر مى‌زند، بر آنها مخفى نخواهد ماند و ثمره آن، اين مى‌شود كه بگويند شيعه اهل نفاق و دروغگويى است! با كمال تأسّف يكى از اتهاماتى كه در مناطق سنى نشين به شيعه زده مى‌شود، همين است.

٦. هر چند عنوان اقتدا در روايات نيامده است، ولى در بسيارى از روايات «الصلاة معهم» به مفهوم اقتدا است؛ از باب نمونه:

«عن سماعة عن أبي بصير، قال: سألته عن رجل صلّى مع قوم و هو يرى أنّها الأولى و كانت العصر قال: فليجعلها الأولى وليصلّ معهم» (٣٣).

در اين روايت، عبارت «صلى مع قوم» بى شك به معناى اقتدا است؛ چون اگر صرف هماهنگى با آنها باشد، جايى براى اين پرسش نيست و سؤال و جواب لغو است.

اين گونه روايات در ابواب صلاة جماعت فراوان است. (٣٤)

پس به نظر مى‌رسد اين اشكال كه عنوان «اقتدا» در روايات نيامده، ناتمام باشد.

٧. فقها در بحث اجزاء و كفايت نمازى كه با تقيه خوانده شده از نماز واقعى، اين بحث را مطرح كرده‌اند كه آيا وجود مندوحه طولى و يا عرضى لازم است يا نه؟

اگر نماز واقعى نباشد و مكلف بايد وظايف خودش را انجام دهد، اين بحث، لغو و بى معنا خواهد بود.

٨. به نظر مى‌رسد كه روايات تقيه مداراتى مانند روايات امتنانيّه است و شارع مقدس از باب امتنان، براى حفظ مصلحت اهم، يعنى وحدت كلمه و عزّت و شوكت مسلمانان، اين نماز هر چند ناقص را به عنوان ثانوى به جاى نماز واقعى اولى پذيرفته است و نظير اين

(٣٣) وسايل الشيعه، ج٥، باب ٥٣ از ابواب صلاة الجماعه، ح٤.
(٣٤) از باب نمونه به باب ٥٣ از ابواب صلاة الجماعه، ح٢ و ٥ مراجعه شود.